اينان بر ضواحى بجايه و قسنطينه و ساكنان آن حدود چون سد ويكش و عياض و امثال ايشان غلبه يافتهاند . امروز رياست فرزندان محمد بن مسعود با يعقوب بن على بن احمد است و او از جهت سن و مكانت بزرگ دواوده است . نامش در همه جا مشهور است و نزد سلطان مقامى ارجمند دارد كه به ميراث برده است .
رياست فرزندان سباع با فرزندان على بن سباع و فرزندان عثمان بن سباع است . و فرزندان على از اينان اشرفاند و به مال و شمار بيشتر . رياستشان در ميان فرزندان يوسف بن سليمان بن على بن سباع است و فرزندان يحيى بن على بن سباع نيز با آنان همكارى دارند .
فرزندان محمد به نواحى قسنطينه اختصاص دارند و از سوى دولتهاى بسيارى از روستاهاى قسنطينه به ايشان اقطاع داده شده . اولاد سباع به نواحى بجايه اختصاص دارند ولى در آنجا اقطاعاتشان اندك است . زيرا بجايه و ضواحى آن در برابر ستم عرب پايدارى مىورزد و مانع غلبهء ايشان است . همچنين كوههاى صعب العبور آن را احاطه كرده و راههاى آن براى قوافلى كه در پى يافتن قوت به حركت در مىآيند . بسى دشوار است .
و اما ريغ و واركلا - چنان كه گفتيم - از عهد اسلافشان اراضى آن ميانشان تقسيم شده است اما زاب ، جانب غربى آن و مركز آن طولقه از آن فرزندان محمد و فرزندان سباع بن يحيى است . پيش از اين از آن ابو بكر بن مسعود بود . چون فرزندانش روى به ضعف نهادند ، على بن احمد ، شيخ فرزندان محمد و سليمان بن على شيخ فرزندان سباع آنجا را از ايشان خريدند .
ولى ميان اين دو خاندان بعد از آن فتنهها در گرفت . زيرا آن نواحى نخست جولانگاه فرزندان سباع بن يحيى بود ولى بعدها سليمان و فرزندانش بيشتر غلبه يافتند . جانب ميانين و قاعدهء آن بسكره از آن فرزندان محمد بود و در زمرهء جولانگاههاى ايشان . يعقوب بن على براى حمايت ضواحى بلاد خود از تجاوز و تاراج و فساد اعراب ، بيشتر اوقات به ايشان تكيه داشت و از نفوذ آنان سود مىبرد .
اما جانب شرقى زاب و مركز آن بادس و تنومه از آن فرزندان نابت رؤساى كرفه بود و جولانگاه ايشان نه جولانگاههاى رياح . جز اينكه عامل زاب گاه خراجى آن هم نه چندان كامل ، به نيروى لشكرى كه غالبا در باديهء رياح بود به آن هم با اجازهء بزرگشان يعقوب و همدستان او در امارت ، تحصيل مىكردند . بطون رياح همگى تابع ابن دواوده بودند .
مالى به ميانشان تقسيم مىكردند و از اين رو چشم ، دست آنان داشتند و آنان را در بلاد ، ملكى كه بر آن استيلا داشته باشند نبوده است . نيرومندترين و پر شمارترينشان بطون سعيد و مسلم و احضر بودند . اينان به طلب قوت تا درون بيابانها و ريگستانها پيش مىرفتند و دواوده را در مواقعى كه ميانشان نزاعى پيش مىآمد به كار مىگرفتند و دواوده نيز گاه با اين و گاه با آن قبيله همپيمان مىشدند .
اما سعيد ، رياستشان در ميان فرزندان يوسف بن زيد بود . و از اين تيره در خاندان
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 38
مساهمون: ابن خلدون
ص٣٨