جنبندگان و گياهان و موجودات بىجان آن است كه تمام آنها از فرمان خداوند اطاعت مىكنند و او هرگونه بخواهد در آنها تصرف مىكند . در تفسير آيهء 44 سورهء اسراء گفتيم كه تسبيح گفتن هرموجودى برحسب حال خود آن موجود است و سجده هرموجودى نيز چنين است . تسبيح جمادات ، گياهان و حيوانات ، دليلى بر وجود و عظمت آفريننده آنهاست . ملا صدرا در اسفار مىگويد : « تمام موجودات داراى دركند ، پروردگار خود را درك مىكنند و پديدآورندهشان را مىشناسند و سخن او مىشنوند و فرمانش را امتثال مىكنند » . اين نظريه دور به نظر نمىرسد ؛ زيرا خرد آن را نفى نمىكند و ظاهر نقل هم آن را اثبات مىكند . خدا مىگويد : « و هيچ موجودى نيست جز آنكه او را به پاكى مىستايد ، ولى شما ذكر و تسبيحشان را نمىفهميد » . « 1 » ممكن است اين حقيقت را علم ، دير يا زود كشف كند .
وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ .
بيشتر مردم به خدا ايمان مىآورند و او را سجده مىكنند .
وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ .
بسيارى از آنان نيز استحقاق عذاب را دارند و اينان كسانىاند كه به خدا كافر شدند و مؤمنان و پرستشكنندگان او را به باد تمسخر مىگيرند . بر صاحب اسفار شايسته بود كه انسانهاى كافر را از ساير موجودات جدا مىكرد .
وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ .
كسى را كه خداوند پايين آورد و خوارش گرداند ، هيچكس نمىتواند او را بالا ببرد و كسى را كه خدا عزيز و بزرگ سازد ، هيچكس نمىتواند او را ذليل كند و تنها پرهيزگارانند كه در نزد خداوند منزلت دارند .
إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ .
خدا صالحان را به عزت و بزرگى مىرساند و گمراهان و فسادكنندگان را خوار مىكند .
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 44 .