كشانده است . با توجه به مقام بلند مؤلف در فلسفهء عقيدتى و ديگر موضوعات ، مطالبى را به صورت زير از عبارت او گلچين مىكنيم . البته براى اينكه عبارت را توضيح داده باشيم . اندكى در آن تصرف كردهايم :
« مقصود از ميزان روز قيامت ، همان چيزى است كه به وسيلهء آن ، درستى علم و ايمان به خدا ، صفات ، افعال ، فرشتگان ، كتابها و پيامبران او و نيز روز قيامت شناخته مىشود . اين ميزان ، قرآن است كه آن را معلم اوّل كه خداوند باشد به وسيلهء معلم دوم كه جبرئيل است به معلم سوم ، يعنى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فروفرستاد . بنابراين ، دانش انسان ، عقل و تمام گفتارها و كردارهاى او با احكام قرآن سنجيده ، نيكىهاى او از بدىهايش تشخيص داده مىشود . اگر كارهاى نيك برترى داشت ، صاحب آن از خوشبختان و اگر كارهاى بد رجحان داشت ، صاحب آن از بدبختان خواهد بود و در صورتى كه نيكىها و بدىها برابر باشند ، صاحب آنها نگه داشته مىشود . تا خداوند دربارهء او حكم صادر كند : يا عذاب و يا آمرزش .
لكن جانب رحمت برترى دارد ؛ زيرا خداوند بخشاينده و مهربان است . آنگاه صاحب اسفار مىگويد : هرچيزى ميزانى دارد ، جز گفتن : لا إله إلّا اللّه ؛ زيرا در برابر كلمهء توحيد چيزى جز شرك قرار نمىگيرد و شرك ميزان ندارد . وى در جاى ديگر مىافزايد : قرآن بسان سفرهاى است كه انواع غذا در آن وجود دارند ، از غذاهاى خالص و برگزيده گرفته ، تا كاه و پوست . غذاهاى برگزيده عبارت است از : حكمت و برهان كه به صاحبان خرد و بصيرت اختصاص دارند ، امّا كاه و پوست از آن بىسوادانى است كه همچون چارپايانند ، چنانكه خداوند مىفرمايد :
« مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ » . *
در مرحلهء نخست ، چنين گمان مىرود كه تعبير به كاه و پوست ، جسارتى باشد نسبت به كتاب خدا و قداست آن ؛ ليكن مقام صاحب اسفار بالاتر از اينگونه گمانها و شبهات است و اگر كسى دربارهء سخن او بينديشد ، مىداند كه مقصود او از كاه و