سپاهيان و دوستان او ، همان كسانى هستند كه باطل را از طريق دروغ بستن بر حق مىجويند . دور نيست كه اگر در اين آيه از اين افراد به ذريهء ابليس تعبير شده ، بدان سبب باشد كه ميان كردار اينان و كردار او ، شباهت نيرومندى وجود دارد .
خندهآور است سخن كسى كه مىگويد : ابليس در ران راستش آلت مردانه و در ران چپش آلت زنانه دارد . بنابراين ، آن را در اين داخل مىكند و نسل و ذريهاش به وجود مىآيد !
وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ .
هركس كه باطل را به حق آراسته كند و تو را به وسيلهء باطل فريب دهد و تو را به چيزى ستايش كند كه در تو نيست ، او دشمن توست ، چه بداند و چه نداند ؛ امّا كسى كه افسانههايى را دربارهء ابليس و ديگران مىسازد ، او دشمن خدا ، پيامبر او و انسانيت است .
بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا .
ستمگران ، همان كسانىاند كه اطاعت رحمان را به اطاعت شيطان تبديل مىكنند و از ميان آنان افرادىاند كه تبهكاران براى به عهده گرفتن مقام برمىگزينند و آنان را بر صالحان ترجيح مىدهند .
ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ ما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً .
ضمير « أشهدتهم » به ابليس و ذريهاش برمىگردد .
« ما أَشْهَدْتُهُمْ » ،
يعنى هنگامى كه جهان و آنان را آفريدم ، احضارشان نكردم . العضد : ياور ، كمككننده .
مقصود از اين سخن خداوند ، گناهكارانى است كه از فرمان خدا سرباز مىزنند .
معناى آيه چنين است : وقتى خدا چيزى را اراده كند ، به او مىگويد : « موجود شو ، پس موجود مىشود » و در اينباره ، نه با كسى مشورت مىكند و نه از كسى يارى مىطلبد ؛ زيرا او از همهء جهانيان بىنياز است . وقتى كه موجودات را آفريد ، هيچكدام از آنها را احضار نكرد ، حتى اگر پرهيزگارترين موجودات هم به حساب مىآمد ، چه رسد به اينكه گمراه و گمراهكننده باشد ؛ همانند ابليس و سپاهيانش . در اين صورت ، بايد پرسيد : چگونه با آفريدگار آسمانها و زمين مخالفت و از كسى كه حتى توان سود