الهجود : خواب .
التهجّد : ترك كردن خواب و بيدار ماندن براى نماز است ؛ زيرا صيغهء تفعّل براى ترك كردن مىآيد ؛ همانند تأثّم كه به معناى ترك كردن گناه است .
النافلة : زيادى .
الزّهوق : نابودشده .
اعراب
لام در « لدلوك » لام تعليل است ؛ يعنى به سبب زوال خورشيد . يا به معناى « عند » است ؛ نظير كتبته لخمس خلون منه ؛ نوشتم آن را در هنگامى كه پنج روز از آن گذشته بود .
« قُرْآنَ الْفَجْرِ »
عطف است بر
« أَقِمِ الصَّلاةَ » :
أقم قرآن الفجر . « تهجّد به نافلة » . ضمير « به » به قرآن برمىگردد و نيز جايز است كه « تهجّد » به معناى صلّ باشد ( نماز بگزار ) .
بنابراين ، « نافلة » مفعول مطلق خواهد بود . نيز ممكن است « نافلة » حال و به معناى متنفلا باشد . « عسى » تامه و مصدر
« أَنْ يَبْعَثَكَ »
فاعل « عسى » است . « مقاما » حال است بنابراينكه مضاف حذف شده است : ذا مقام . صاحب البحر المحيط مىگويد : « ظاهر آن است كه « مقاما » معمول براى « يبعثك » باشد ؛ زيرا « مقام » مصدرى است كه از لفظ فعل نمىباشد [ بلكه به معناى آن است ] ؛ زيرا « يبعثك » به معناى يقيمك است . « مدخل » مصدر است به معناى ادخال و همچنين « مخرج » به معناى اخراج و هركدام از اين دو مفعول مطلق است .
تفسير
آيهء اوّل و آيه دوم از جمله آيات احكامند ؛ زيرا براى بيان اوقات نماز نازل شدهاند .
فقها در اينباره نظرياتى دارند كه به اجمال آن به صورت زير اشاره مىكنيم :