آيه شريفه
« كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ »
« 1 » ( چنانچه او را در آغاز خلقت بيافريديم بازگردانيم ) و آيه
« هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ »
« 2 » ( او اول و آخر است ) و گفتند هلاكت و فناء و اعاده خلق و آخريت اقتضا مىكند كه موجودات به كلى معدوم گردند .
و جواب اينست كه هلاكت و فناء و اعاده با تغيير صورت صدق مىكند ، و آخر بودن خدا نيز معنايش اين نيست كه هيچ موجودى جزا و باقى نماند ، بلكه مراد اين ستكه تغيير و انقلابى در ذات واجب الوجود نيست علاوه بر اينكه بفرض در اين آيات ظهورى در انعدام كلى باشد براى انصراف از اين ظاهر ، آيات و اخبار متقدمه كافى است .
بنابراين جاى هيچ اشكالى نيست كه انسان ، بلكه جميع موجودات معدوم صرف نميشوند تا اينكه در بازگشت آنها اعاده معدوم لازم آيد و معاد همان جمع اجزاء متفرقه و افاضه صورت انسانى بآنهاست .
مقصد دوم در اصل مسأله اعاده معدوم : بسيارى از حكماء و محققين مانند صدر المتالهين و حكيم سبزوارى و فخر رازى و غير اينها قائلند كه اعاده معدوم محال است ، بلكه بعضى مدعى شدند كه امتناع آن ضرورى و بديهى است ، چنانچه حكيم سبزوارى گويد : ( اعادة المعدوم مما امتنعا و بعضهم فيها الضرورة ادعى ) و بر امتناع آن بوجوهى استدلال كردهاند :
1 - معدوم صرف اشاره به او ممتنع است و چيزى كه قابل اشاره نباشد به صحت عود آن نميتوان حكم كرد .
2 - اگر معدوم بنفسه اعاده شود لازم آيد تخلل عدم بين شىء و نفس آن ، و اين محال است .
3 - اگر معدوم بنفسه اعاده شود تسلسل در آن لازم آيد و اين محال است .
هامش
( 1 ) سوره انبياء آيه 104
( 2 ) سوره حديد آيه 3