و زائل است و بنا بر حركت جوهريه دائما در تغيير و تبديل بوده و ثبات و بقاء ندارد ، بنابراين معدوم مىشود و اعاده معدوم نيز محال است و تشخص و تحقق انسان به صورت است كه تمام حقيقت او مىباشد و در عالم آخرت روح به اين تمام حقيقت - يعنى - صورت تعلق ميگيرد و حور و قصور و ساير خصوصيات بهشت از اطعمه و اشربه و ثمرات چيزهائى است كه نفوس سعداء بقوه خيال ايجاد كرده التذاذ مىبرند و آتش و زقوم و ماء حميم و ساير عذابهاى جهنم امورى است كه نفوس اشقياء ايجاد نموده و معذب مىشوند ، و بالجمله تمام دستگاه عالم آخرت را صور بدون ماده دانسته كه نفس بقوه خيال ايجاد مىكند و همين صورت را تمام حقيقت حور و قصور و زقوم و ماء حميم و غيره ، و اقوى و اشد از صور طبيعيه ماديه دنيويه دانسته ، و جميع آيات و اخبار را بر اين معنى حمل نموده است .
و از اين مذهب بوجوهى جواب داده مىشود :
اول - اصولى كه مذهب خود را بر آن مبتنى نموده اگر همه آنها مورد اشكال و منع نباشد ، بعضى از آنها ممنوع است ، اما اصل سوم كه قول به حركت جوهريه باشد اگر چه فى الجمله مانعى ندارد ولى مسلما حركت از عوارض بوده و محتاج است بمحرك و چيزى كه در آن حركت كند و مبدئى كه از آن و مقصدى كه به طرف آن حركت نمايد و هر چه بالعرض باشد زائل شدنى است ، بنابراين ممكن است و از قدرت حقتعالى بيرون نيست كه فرداى قيامت جسم را با ماده و صورتش ساكن و ثابت نگاه دارد ، بطورى كه محتاج ببدل ما يتحلل نباشد و تغيير و تبديلى براى آن روى ندهد مانند مجردات .
و اما اصل چهارم كه قوه خيال مجرد باشد نيز ممنوع است ، براى اينكه قوه خيال غير از نفس ناطقه ، بلكه از شئون و عوارض اوست و جوهر هم نيست .
و اما اصل پنجم كه نفس در ايجاد صور در عالم عين و خارج بواسطه قوه
كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — صفحة كلم الطيب 626
مساهمون: سيد عبد الحسين طيب
صكلم الطيب ٦٢٦