اصل اول - اينكه شيئيت شىء به صورت اوست نه بماده حتى اگر فرض شود چيزى كه از ماده و صورت مركب است به صورت صرف موجود شود به تمام حقيقت موجود شده اگر چه ماده نداشته باشد ، نظير جنس و فصل كه هرگاه فرض شود ناطق بدون حيوان موجود گردد انسان به تمام حقيقت خود موجود شده ، چنانچه در عرشيه ميگويد : « ان تقوم كل شىء بصورته لا بمادته و هى عين ماهيته و تمام حقيقته فهو هو بصورته لا بمادته » و در اسفار ميگويد : كل مركب بصورته هو هو لا بمادته » تا اينكه ميگويد : « حتى لو فرضت صورة المركب قائمة بلا مادة لكان الشىء به تمام حقيقته موجود » .
اصل دوم - اينكه تشخص هر چيزى ( مجرد يا مادى ) عبارت از نحوه وجود خاص به اوست و اما عوارض شخصيه از مقومات ( چيزهائى كه قوام وجودش به آنها باشد ) او نيست ، بلكه از مشخصات و لوازم وجود اوست .
اصل سوم - قول به حركت جوهريه است كه براى كليه عناصر ذكر كرده و اين از افكار بكر اوست ، زيرا چنانچه گذشت حكماء چهار قسم حركت كه عبارت از حركت كميه و كيفيه و وضعيه و اينيه باشد بيشتر ذكر نكردهاند و او حركت جوهريه را بر آنها افزوده است .
اصل چهارم - قوه خياليه جوهر مجردى است كه پس از تلاشى اين بدن باقى بوده و زائل نميشود ، تنها داراى صورت و خالى از ماده است و اين جوهر واسطه بين مفارقات - يعنى - عقول مجرده از ماده و صورت و ماديات - يعنى - اجسام مىباشد .
اصل پنجم - فاعل همينطور كه مقادير و اشكال و صور در عالم طبيعت بمشاركت ماده از او صادر مىشود همين نحو بدون ماده نيز از وى صدور مىيابد بنابراين نفس قادر است كه بقوهء خيال در عالم آخرت ايجاد شكل و صورت و مقدار كند .
پس مذهب خود را بر اين اصول پنجگانه متفرع نموده باينكه ماده داثر
كلم الطيب در تقرير عقايد اسلام ( فارسى ) — صفحة كلم الطيب 625
مساهمون: سيد عبد الحسين طيب
صكلم الطيب ٦٢٥