و نيز ميفرمايد :
وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ
« 1 » ( و اگر اهل شهرستانها ايمان داشتند و تقوى اختيار كرده بودند هرآينه بركات آسمان و زمين را بر آنان گشاده بوديم ولى آيات خدا را تكذيب كردند پس آنها را بواسطه عملشان مؤاخذه نموديم ) .
و اشاعره قائلند كه خداوند افعال بندگان را مقدر فرموده و آنان را بر فعلى كه خود ايجاد مىكند مجبور نموده است و جواب ايشان نيز در مبحث افعال بندگان بتفصيل بيان شد و اين مطلب را بحديثى كه در اين مورد از امير المؤمنين عليه السّلام رسيده خاتمه ميدهيم .
در كتاب كافى از اصبغ بن نباته روايت كرده كه چون امير المؤمنين عليه السّلام از جنگ صفين مراجعت ميفرمود ، پيرمردى برخاست و گفت : يا امير المؤمنين خبر ده ما را از مسيرمان به طرف شام كه آيا به قضا و قدر الهى بوده ، امير المؤمنين عليه السّلام فرمود : قسم به كسى كه دانه را شكافت و عالم را ايجاد فرمود در هيچ موضعى قدم نگذارديم و در هيچ وادى فرود نيامديم جز به قضا و قدر الهى ، پيرمرد گفت : رنج و زحمت خود را در نزد خدا چگونه پاداش خواهم در صورتى كه براى من اجرى نيست ، حضرت فرمود : اى شيخ ساكت باش ، بلكه اجر تو در اين رفتن و برگشتن بزرگ است شما ميرفتيد و حال آنكه ميتوانستيد نرويد و برگشتيد و حال آنكه بدان اكراه و اجبار نداشتيد ، پيرمرد عرض كرد چگونه است اين امر و حال آنكه قضا و قدر ما را برده .
حضرت فرمود : ويحك شايد تو گمان ميبرى كه قضا و قدر لازم حتمى بود اگر چنين باشد ديگر ثواب و عقاب و وعد و وعيد و امر و نهى معنى ندارد و باطل است و ملامت خدا بر گناهكاران و تحسين وى از نيكوكاران وارد نيست و نيكو - كار از بدكار اولى بمدح نبوده و بدكار از نيكوكار سزاوارتر بمذمت نيست .
هامش
( 1 ) سوره اعراف آيه 94