كه فرموده بدرستى كه خدا را دو علم مىباشد يكى علمى است پوشيده در خزانه غيب خود كه هيچكس را بر آن مطلع نگرداند و از آنجاست كه بدا مىشود .
و يكى علمى است كه ظاهر ساخت و تعليم نمود ملائكه و پيغمبران خود را و ما به آن علم عالم ميباشيم .
و از امير المؤمنين على عليه السّلام روايت شده كه فرمود اگر نبود در قرآن يك آيه من خبر ميدادم به آنچه تا قيامت واقع مىشود و آن آيه اينست
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 1 » ، ( خدا محو مىكند آنچه را بخواهد و اثبات مىكند هر چه را بخواهد و نزد اوست اصل كتاب كه لوح محفوظ باشد ) بنابراين قضا از صفات فعل خداوند است .
و قدر در اصطلاح عبارت از حد و اندازه هر چيزيست كه كليه امور بر طبق آن واقع مىشود و برگشت آن بعلم مىباشد به اين معنى كه خداوند بحدود و مقادير اشياء عالم است ، بنابراين از صفات ذات خواهد بود و بعبارت ديگر قدر با اراده كه علم بصلاح ، و منشأ صدور افعال حقتعالى است منطبق مىشود و توضيح آن در مبحث صفات گذشت .
امر چهارم - در بيان شبهاتى كه در اين مسأله وارد شده ، جماعتى از عرفا منع از دعا و توسّلات نموده و گفتهاند هر چه بايد بشود مقدر شده و تغييرپذير نيست و دعا و توسّلات و ساير اعمال تأثيرى در آن نخواهد داشت و جواب آنها با توضيحى كه در مسأله قضاء تكوينى معلّقى ذكر شد ظاهر گرديد و خلاصهاش اينكه خداوند حصول بعضى از امور را مشروط بصدور بعضى از اعمال قرار داده و معلوم است كه وقتى آن امر واقع مىشود كه آن عمل صادر گردد ، چنان كه ميفرمايد :
قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ
« 2 » ( بگو پروردگار من بشما اعتنا نميكند اگر دعاء شما نباشد ) .
هامش
( 1 ) سوره رعد آيه 39
( 2 ) سوره فرقان آيه 77