آيه كه گذشت پس نظر ميكنند كه از هر طرف ملائكه بايشان احاطه كرده است و از هيچ طرف بدر نميتوانند رفت .
فصل هشتم در بيان حشر وحوش است
حقتعالى فرموده است كه
وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ
يعنى هرگاه وحشيان محشور شوند و فرموده است
ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
يعنى نيست هيچ حيوانى كه راه رود بر روى زمين و نه مرغى كه به دو بال خود پرواز كند مگر متى چندند امثال شماها در آنكه حقتعالى ايشان را خلق كرده است و حفظ مىكند و روزى ميدهد و تقصير نكردهايم و ترك ننمودهايم در قرآن مجيد يا در لوح محفوظ هيچ چيزى را كه ذكر نكرده باشيم پس بسوى پروردگار خود محشور ميشوند و مشهور ميان مفسران آنست كه مراد از حشر در اين دو آيه محشور شدن در قيامت است و بعضى گفتهاند مراد مردن ايشانست در دنيا و مشهور ميان متكلمين خاصه و عامه آنست كه ايشان محشور ميشوند قتاده از مفسران عامه گفته است كه همه چيز محشور مىشود حتى مگس تا آنكه تقاص و تدارك مظالم ايشان بكنند و معتزله گفتهاند كه حقتعالى حشر مىكند جميع حيوانات را در روز قيامت تا عوض المهائى
كه بايشان رسيده است در دنيا به مردن و كشته شدن و غير آن بيابند و چون عوض آن المها بايشان رسيد اگر خواهد بعضى را در بهشت باقى بدارد و اگر خواهد فانى كند ايشان را چنانچه در حديث وارد شده است و اشاعره گفتهاند كه بر خدا واجب نيست اما حشر مىكند وحوش را پس قصاص مىكند حيوان شاخ دار را از براى ستمى و ظلمى كه بر حيوان بىشاخ كرده است در دنيا آنگاه بايشان ميگويد بميريد پس همه ميميرند و در مجمع البيان در تفسير آيهء اولى گفتهاند كه حقتعالى حشر مىكند وحوش را كه بايشان برساند آنچه مستحقند ايشان او را از عوضها بر المهائى كه بايشان رسيده است در دنيا و انتقام بكشد از براى بعضى از بعضى پس چون رسيد بايشان آنچه مستحق آن بودند از عوضها پس آنها كه مىگويند كه عوض دائم است و آنها كه ميگويند عوض منقطع است بعضى ميگويند كه خدا عوض را دائم ميدارد از براى ايشان تفضلا