بخصوص نشناسند و اطفال و مجانين و امثال ايشان اينها را در برزخ سؤالى و عذابى و ثوابى نخواهد بود و امر ايشان موقوف است تا قيامت كه حقتعالى بعدل خود يا بفضل خود با ايشان سلوك كند و ساير مردم ارواح بايشان برمىگردد در قبر بجميع بدن يا ببعضى از بدن كه قدرت بر فهم خطاب و سؤال و جواب داشته باشند و از ايشان سؤال ميكنند از بعضى عقايد و بعضى از اعمال و بمقتضاى آن ثواب و عقاب ميدهند و ضغطه و فشار قبر فى الجمله حقست و سؤال از بعضى ساقط مىشود مانند آن كسى كه تلقين او كرده باشند و ضغطه نيز از بعضى از مؤمنان ساقط مىشود چنانچه گذشت و آنها همه در بدن اصلى واقع مىشود بعد از آن روح تعلق ميگيرد به بدن مثالى لطيفى مانند اجسام جن و ملائكه شبيه باجساد اصليه در صورت و تنعم و عذاب در آن بدن مىباشد و ممكن است كه ارواح را المى حاصل شود بسبب بعضى از امور كه نسبت به بدن اصلى واقع مىشود باعتبار تعلقى كه سابق به آن داشته است و ميداند به آن عود خواهد كرد چنان كه از اخبار ظاهر مىشود و به اين وجه اكثر اخبار كه در باب ثواب و عقاب قبر و گشادگى و تنگى آن و حركت روح و طيران او در هوا و آمدن او به زيارت اهل خود و ديدن ائمه بشكلهاى ايشان و مشاهده اعداى ايشان با
عذاب و ساير آنچه در اين باب وارد شده است بر همه مذاهب بدون تكلف ساخته مىشود پس مراد بقبر در اكثر اخبار آن مكانى است كه روح در آن مىباشد در عالم برزخ و اگر چه ممكن است تصحيح بعضى از اخبار با قول بتجسم روح بدون اجساد مثاليه اما چون اجساد مثاليه در احاديث معتبره بسيار وارد شده است و مانعى شرعا و عقلا از اقوال به آن نيست البته قائل بايد شد و توهمى كه كردهاند كه تناسخ لازم مىآيد باطل است چنانچه دانستى و عمده در نفى تناسخ ضرورت دين و اجماع مسلمين است بر بطلان آن و معلومست كه اين داخل نيست در آنچه اجماع و ضرورت بر نفى آن واقع شده است و چگونه داخل در آن باشد و حال آنكه قائل به آن شدهاند بسيارى از مسلمانان مانند شيخ مفيد و غير او از متكلمين و محدثين و شيخ مفيد در جواب مسائل ضروريه گفته است كه از ائمه هدى وارد شده است كه معذب نميشود در قبر هر ميتى بلكه معذب مىشود هر كه محض كفر داشته باشد و متنعم نميشود هر ميتى بلكه متنعم مىشود كسى كه محض ايمان داشته باشد و به غير اين دو صنف را به حال خود ميگذارند و همچنين منقولست كه سؤال قبر نيز مخصوص اين دو صنف است چنان كه در اخبار وارد شده است و اما عذاب كافر در قبر و نعيم مؤمن در آن پس در خبر وارد شده است كه حقتعالى ميگرداند روح هر مؤمن را در قالبى مثل قالب او در دنيا در بهشتى از بهشتهاى او و متنعم ميدارد او را تا روز قيامت پس چون در صور بدمند انشاء مىكند جسد او را كه
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 430
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٤٣٠