و ايضا ابو بصير از آن حضرت روايت كرده است كه ارواح مثل اجساد بر درختى نشستهاند يكديگر را مىشناسند و از يكديگر احوال ميپرسند و ايضا از آن حضرت روايت كرده است كه از ارواح مؤمنان سؤال نمودند گفت كه در بهشت ميباشند به صورت ابدانشان كه اگر بينى مىشناسى و ميگوئى فلانست كه در دنيا ديدهام و در بعضى از اخبار وارد شده است كه روح بعد از موت در قالبى مثل قالب دنيا و در بعضى بدنى مثل بدن دنيا مىباشد . اينها احوال روح بود كه مذكور شد و اما احوال بدن بدان كه مردم را در تفرق و اتصال جسم مذاهب مختلفه هست بعضى جسم را مركب ميدانند از هيولى و صورت نوعى و صورت جسمى و اين قول اكثر فلاسفه است و چون جسم متفرق شود ميگويند صورت جسمى و صورت نوعى هر دو معدوم مىشوند و هيولى باقى ميماند و دو صورت جسمى و نوعى ديگر بر هيولى فايض ميگردد و محقق طوسى و خواجه نصير و بعضى از حكما بهيولى قائل نيستند و ميگويند جسم به غير صورت جسمى نيست و آن در حال اتصال و انفصال هر دو باقى است و چيزى از جسم بتفرق و اتصال معدوم نميشود بلكه عرضى از آن كه اتصال باشد بر طرف مىشود و انفصال عارض آن مىشود و بر عكس و اين قول بسيار متين است اما دفع شبهه استحاله اعاده معدوم بمحض اين مشكل است و اكثر متكلمين خاصه و عامه از براى دفع اين شبهه و غير آن بجزء لا يتجزى قائل شدهاند و جميع اجسام را متفق الحقيقة ميدانند و در تفرق اجزاء چيزى از جسم به اعتقاد ايشان معدوم نمىشود و هرگاه بر اين اقوال مطلع شدى
و دانستى كه شبهات منكران حشر جسمانى اكثر محض استبعاد است و جواب آنها معلوم شد و عمده شبههء ايشان كه حكماء متشبث به آن شدهاند امتناع اعاده معدوم است و بنا بر قول اول در حقيقت جسم اشكال قويتر است زيرا كه بنا بر اين مذهب ايشان صورت جسمى و صورت نوعى البته بايد معدوم شود و اعاده بعينه كه بجميع اجزاء عود كند بدون اعاده معدوم نميشود و اصحاب قول دويم و سيم گمان كردهاند كه به اختيار اين دو قول نقضى از اين اشكال نمودهاند و اين محل نظر است زيرا كه ظاهر است كه هرگاه جسد شخصى را بسوزانند و خاكسترش را بباد دهند تشخص زيد باقى نميماند و هر چند صورت و اجزاء باقى بماند در عود شخصى بعينه ناچار است از عود تشخص او بعد از انعدام آن تشخص مگر بنا بر قول بعضى از متكلمين كه ميگويند تشخص هر شخصى قائم است باجزاى اصليهء او كه مخلوق است از منى و آن اجزاء باقى است در مدت حيات شخص و بعد از مرگ او و تفرق اجزاء او پس تشخص معدوم نميشود و بنابراين اگر بعضى از عوارض غير مشخصه معدوم شود و غير آنها بجاى آنها
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 397
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٣٩٧