كردهاند و اكثر ايشان صاحب تصانيف بودند و چهار صد اصل در ميان شيعه بهمرسيد كه اصحاب باقر و صادق و كاظم روايت كرده بودند و ايشان را در هيچ حكم احتياج برجوع بعلماء مخالفان نبود بلكه همه محتاج بايشان بودند و ابو حنيفه و ساير علماء و قضات ايشان هرگاه در مسألهاى عاجز و حيران ميشدند رجوع به محمد بن مسلم و امثال او از اصحاب آن حضرت مىنمودند و محمد بن نعمان كه يكى از اصحاب آن حضرت بود و در طاق المحامل كوفه دكانى داشت آن قدر علماى ايشان را در مناظرات و مباحثات عاجز ميكرد كه آن ملاعين او را شيطان الطاق ميگفتند و شيعيان او را مؤمن الطاق ميناميدند و هشام بن الحكم و هشام بن سالم و محمد بن مسلم و زراره و امثال ايشان در فنون علوم و خصوص هشامين در علم كلام چندان ماهر گرديده بودند كه در مجالس خلفاء و امراء با علماى مشهور مخالفان مباحثات ميكردند و بر همه غالب بودند و حضرت امام موسى عليه السّلام نيز در نشر علوم در اين مرتبه بود تا آنكه هارون ملعون او را حبس كرد و حضرت امام رضا عليه السّلام در مدت قليلى كه در خراسان بود آن قدر علوم و آثار از آن حضرت منتشر گرديد كه كتابهاى مفرد در اين باب جمع كردهاند و مأمون علماى جميع ملل را جمع كرد تا با آن حضرت مناظره كنند شايد عجز آن حضرت ظاهر شود و بر همه غالب آمد و همه اقرار بامامت آن حضرت كردند و بدين حق در آمدند و حضرت امام محمد تقى عليه السّلام بسن نه سالگى امام شد و در سال اول امامتش به حج رفت و اكثر شيعيان از اطراف به حج آمدند كه به خدمت آن حضرت برسند و اكثر ايشان فضلاى مشهور بودند در سه روز ايام منى سه هزار مسأله كلامى و غير آن را بر نهج حق جواب فرمود كه همه حيران شدند و در مجلس مأمون با يحيى بن اكثم و ساير علماى مشهور ايشان مناظره كرد و همه ملزم شدند و اقرار بفضل و امامت آن حضرت نمودند و حضرت امام على نقى و امام حسن عسكرى سلام اللّه عليهما بسبب محبوس بودن ايشان در سر من رأى اگر چه مردم كم به خدمت ايشان مىرسيدند و احاديث از ايشان كمتر روايت شده است اما هر سال عرايض بسيار از شيعيان بايشان مىرسيد و جواب آنها را مىنوشتند و مسائلى كه بر خلفاء مشتبه مىشد بر ايشان
عرض ميكردند و قول ايشان را بر اقوال ساير فقهاء ترجيح مىدادند و كسى دعوى نمىتواند كرد كه ايشان اين علوم را از علماى مخالفين يا راويان ايشان اخذ كردهاند زيرا كه هرگز كسى احدى از ايشان را نديده بود كه نزد احدى از علماء تردد كرده باشند و ايضا علوم ايشان مباين علوم ديگران و مخصوص ايشان است و همه علماء محتاج به
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 303
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٣٠٣