اطراف و نواحى ميفرستادند و ايضا دانستى كه ايشان در تعريف اجماع اخذ كردند كه اتفاق كنند اهل زمان بر يك امر زيرا كه اگر در يك وقت نباشد ممكن است كه متقدم پيش از موافقت متأخر از آن رأى برگردد پس اجماع تدريجى أبو بكر و عمر چه نفع مىكند و از جملهء غرايب آنست كه اكثر متأخرين ايشان مانند ملا سعد الدين در مقاصد و صاحب مواقف و سيد شريف و ديگران چون ديدهاند كه متمسك باجماع چنين شدن موجب فضيحت است دست از اجماع برداشتهاند و گفتهاند هرگاه ثابت شد حصول امامت به اختيار و بيعت پس محتاج نيست باجماع جميع اهل حل و عقد زيرا كه دليل بر آن قائم نشده است از عقل و نقل بلكه بيعت يكى و دوتا از اهل حل و عقد كافى است در نبوت امامت و وجوب متابعت امام بر اهل اسلام زيرا كه ما مىدانيم كه صحابه با صلابتى كه در دين داشتند
اكتفا كردهاند به همين در امامت مثل عقد عمر از براى أبو بكر و عقد عبد الرحمن از براى عثمان و شرط نكردند در عقدش اجماع هر كه در مدينه باشد چه جاى اجماع امت از علماى شهرها و كسى بر ايشان انكارى نكرد و بر اين امر اتفاق كردهاند اهل اعصار بعد از آن تا اين زمان و ملا سعد الدين در شرح مقاصد گفته است كه دليل خلافت أبو بكر چند چيز است ( اول ) آنكه اجماع اهل حل و عقد هر چند از بعضى بعد از تردد توقفى بود چنان كه روايت كردهاند كه انصار گفتند منا امير و منكم امير و ابو سفيان گفت اى فرزندان عبد مناف راضى شديد كه قيم والى شما باشد پر مىكنم مدينه را از سواره و پياده و در صحيح بخارى و مسلم و غير آن از كتب اصحاب مذكور است كه بيعت على بعد از توقف بسيار بود و در فرستادن أبو بكر عمر و ابو عبيده را بسوى على عليه السّلام رسالت لطيفى هست كه ثقات بسندهاى بسيار صحيح روايت كردهاند و مشتمل است بر سخنان بسيارى از جانبين و اندك غلظتى از عمر روايت كردهاند كه چون على آمد و بيعت كرد چون برخاست گفت بركت ندهد خدا شما را در امرى كه مرا آزرده كرد و شما را شاد گردانيد و آنچه روايت كردهاند كه با أبو بكر بيعت كردند و على و زبير و مقداد و سلمان و ابو ذر تخلف كردند پس أبو بكر روز ديگر با اصحابش آمدند و بيعت كردند محل نظر است پس بعد از آن در باب بيعت مثل سخنان صاحب مواقف گفته است فخر رازى در نهاية العقول گفته است كه اجماع منعقد نشد بر خلافت أبو بكر در زمان خودش بلكه بعد از فوت او در زمان خلافت عمر كه سعد بن عباده مرد اجماع منعقد شد - اى عاقل متدين نظر كن كه شيطان ملعون چگونه فضلاى ايشان را همه مسخر گردانيد كه از فضيحت اجماع گريختهاند و خود را ببلاى بدتر گرفتار كردهاند به آن ميماند كه كسى از بالوعه بگريزد و خود را بكنيف اندازد هرگاه اجماع متحقق نشد پس حجت بودن اين بيعت كه از اخبار سقيفه معلوم شد كه بنايش بر تعصب و معاندهء قبيلهء اوس و خزرج بود و توطئهاى كه ميان عمر
حق اليقين ( فارسى ) — صفحة 202
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٢٠٢