به آسانى ميسّر گردد ، و در فصل پاييز ، هوا صاف گردد و بيمارىها كم شود و شبها دراز شود كه اعمالى كه در شب بايد كرد ، بيشتر ميسّر گردد .
[ اثبات صانع و دليل علم و حكمت و قدرت و اختيار ]
و باز براى مصالح عباد مقرّر فرموده كه از سرما داخل گرما به تدريج شوند و به عكس ، كه اگر حصول اين دفعى مىبود ، باعث ضرر بدنها و فساد ضراعات ( 1 ) مىشد و احداث امراض مُزمِنه مىگرديد ، چنانچه اگر كسى از حمّام بسيار گرمى به هواى بسيار سردى دفعتاً داخل شود ، موجب بيمارى او مىشود . پس مقرّر فرموده كه سرما اندك اندك بكاهد تا گرما به نهايت رسد ، و گرما اندك اندك بكاهد تا سرما به نهايت رسد ، و اشتمال صنعت بر حكمت ، دليل واضحى است بر وجود علم و قدرت او - جلّ شأنه - .
[ دليل بر ردّ قول طبيعيان ]
اگر كسى گويد : اين تأنّى و تدريج از جهت عدم سرعت خاصّهء شمس است در پست شدن و بلند شدن ، مىگوييم : علّت عدم سرعت و بُطؤ حركت شمس چيست ؟
اگر گويند : علتش [ به جهت ] بزرگى دايره است كه آفتاب ، آن را به حركت خاصّه قطع مىكند ، باز از آن علّت مىپرسيم تا منتهى شود به آن كه از حكمت صانع عالم است كه به قدرت كامله و حكمت شامله اين حركت را بر قانون مصلحت منطبق گردانيده ؛ زيرا كه ترجيح بلا مرجّح ، محال است و تسلسل ، علل ممتنع است .
[ باز دليل بر وجود و علم و قدرت و لطف و حكمت صانع عالم است ]
و استدلال از احوال مغارب و مشارق بر مدبّر حكيم خالق غايت ظهور دارد ؛ زيرا كه اجرام كوكبيّه و اجسام فلكيّه را ممكن نيست كه حركات از نفس طبايعشان باشد ، براى آن كه اجسام متساويند در جسميّت و تمام ماهيّت ، و حكم اشياى
هامش
( 1 ) . خ ب : خراجات ، وظاهراً صحيح ، زراعات باشد .