كواكب به احسن وجهى فرموده ، با اختلافشان در طلوع و غروب و نورانيت و ظلمت ، همچنين ، تدبير احوال عالم سُفلى فرموده با اختلافشان در سعادت
و شقاوت ، و غنا و فقر ، و صحّت و مرض ، كَما قالَ جَلَّ وَعَلا :
« كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ »
( 1 ) مِن كَيفيّة التَدبيرِ والتَسْخير فى عالَم العُلوى والسُفلى .
[ باز دليل علم و قدرت و لطف تدبير صانع است ]
و باز ، آفتاب روزى كه در نقطهء اوّل سرطان است - كه روز اوّل تابستان باشد - تا رسيدن او به اوّل نقطهء جَدى - كه اوّل زمستان باشد - مجموع ، شش ماه است كه طلوع مىكند هر روز از مَطلع ديگرى ، و اين صد و هشتاد مَطلع است ، و بعد از آن از اوّلِ نقطه جدى تا به اوّل نقطهء سرطان كه مىرسد هر روزه به مغرب ديگر غروب مىكند .
پس صد و هشتاد مطلع است آفتاب را ، و صد و هشتاد مغرب ، و به حركات تسخيريه حاصل مىشود تفاوت فصول اربعه تا آن كه در هر سال ، چهار فصل مختلف پديد آيد و مصلحت حكيم عليم ، ظاهر گردد .
[ منافع فصول اربعه ]
و در فصول اربعه ، منافع بسيارى قرار فرموده تا پياپى بر اين عالم وارد شوند و به زياده و نقصان ، در اين جهانْ تصرّف نمايند تا حيوانات و نباتات ، فاسد نشوند . مثلًا در فصل زمستان ، قرار داده كه حرارت در باطن درخت و نبات پنهان گردد كه موادّ ميوهها در آن متولّد گردد و در هوا ، كثافتى پديد آيد كه از آن ، ابر و باران [ و برف ] در هوا متولّد شود و بدن حيوانات ، محكم گردد و قوّت يابد ، و در فصل بهار كه موادّى كه در زمستان در اشجار و نباتات متولد شده به حركت آيند و گلها و گياهها و شكوفهها برويند و حيوانات براى فرزند به هم رسانيدن به حركت آيند ، و در فصل تابستان ، به سبب شدّت حرارت هوا ميوهها پخته شوند و رطوبات فضليّه و اخلاط فاسدهء ابدان حيوانات تحليل يابد و رطوبت روى زمين كم شود كه عمارات و اعمال
هامش
( 1 ) . رحمان : 29 .