ميراث حديث شيعه — صفحة 227

( 1 ) قبل از قيامت در فناى اشيا ، چنانچه از آيات كريمه معلوم شد شكى نيست كه جميع زنده‌ها به غير حق تعالى ، مىميرند و بعد از مُردن در قيامت زنده مىشوند . امّا خلاف است در اين كه اجرام و اجسام و ارواح و اشباح به غير جناب مقدّس الهى ، معدوم بالمرّه مىشوند ، يا ارواح باقىاند و جميع اجسام از آسمان‌ها و زمين‌ها و جميع اجساد ، معدوم مىشوند و باز ايشان را برمىگردانَد . اكثر متكلّمين برآن‌اند كه ارواح و اجساد مكلّفين ، معدوم نمىشوند و خواجه نصيرالدين [ طوسى - عليه الرّحمه - ] مىگويد : دليل سمعى دلالت بر فناى اجسام كرده و تأويل مىكنند در مكلّف به تفريق اجزا ، چنان‌كه در قصّهء حضرت ابراهيم عليه السلام وارد شده و اجزاى متفرّق گشته و پراكنده شده كه اجزاى اصليّه‌اند ، يا همهء اجزا را جمع مىفرمايد و ارواح را به آنها برمىگردانَد . و بعضى [ از ] احاديث ، صريح است در فنا و انعدام بالكيّه ، چنانچه از آيات معلوم است ، و حضرت امام جعفر صادق عليه السلام در جواب زنديق فرمود كه : روح ، باقى است تا وقتى كه در صور بدَمَند ( 2 ) ، پس در آن وقت ، باطل مىشوند اشيا و فانى مىشوند . پس نه حسّى مىمانَد و نه محسوسى . پس برمىگردانَد اشيا را چنانچه آغاز كرده بود مدبّر آنها و آن ، چهار صد سال است كه خلق ، قطع مىشوند ، و خدايى كه قادر است از كتم عدم ، بىشبيه و مثالى ايجاد كند ، قادر الذات است كه بعد از اعدام ، ايجاد كند وقادر الذات است . مع هذا اعاده ، سهل‌تر و آسان‌تر است و كلام خداى تعالى در اكثر قرآن ، ناطق است از آن و اخبار انبيا و ائمه عليهم السلام مُخبِر است از آن . پيشِ قدرت [ او ] كارها مشكل و دشوار نيست و عجز را با قوّت حق ، كار نيست . و از حين موت تا حين فنا ، عالم برزخ است و روح ، باقى است در عالم برزخ ، و مُرده‌اى را كه در قبر مىگذارند ، دو مَلَك مىآيند : منكر و نكير يا مبشّر و بشير ،