اين نوع حوادث گاهگاهى در ازمنه قديم توسط عوامل عليّه صورت مىگرفت و چگونگى وجود آن اكنون امر [ ى ] بديهى و باهر است . بر اين حسب ، دفع رسومات ظلميه كه به حجاج و زوار و تجار ايرانى روا مىشود ، لازم است و رسومات غيرعادى و جارى گمرك نبايد از آنها مطالبه شود و به خصوص در حق آنها حتى به اندازه سرمويى ، تعدى وقوع نيابد و نيز صيانت و حمايت آنها مورد اعتنا واقع شود . به علاوه ، قبل از اين هم اين امر اعلام شده بود و اكنون نيز بر موجب شروط عهدنامه همايون هر كدام از طائفه مرقوم بايد در مقابل مظالم و تعدى حمايت شوند و طى رفت و آمد ، امنيت و سلامت آنها مورد توجه واقع گيرد .
اين اوامر ، قطعاً مطلوب حضرت ملوكانه است و پس از اين ، امرى خلاف رأى عالى و مغاير عهدنامه همايون ، نبايد اجرا شود . در اين خصوص مطالبات اينچنينى از حجاج و زوار عجم و اجازه برانگيزاندن آنها رضاى عالى نمىباشد . طبق اين بحث ، از فرد فرد طائفه مرقومه سلف البيان ، حتى به مقدار يك ذره مطالباتى با كتككارى و حقارت كسب نشود و اين حالات وقوع نيابد . توجه شود متجاسران و محركات چنين مقولاتى ، با امر شريف شديداً منع و تعذير مىشوند . صدور و امر عالى در صحيفه صادر شده است و شامل فرماننامه است كه به دست ما رسيده و مورد احترام است . اين امر توسط عبده اذعان شده است .
از طرف بندگان بنده كمينه و چاكر صداقت ، در مملكت دولت عليّه ، به حجاج ايرانى كه وارد شدند ، عزت و اكرام مخصوص ايفا مىكنند و مراسم مهربانى و احترام در حق اين حضرات زوار و حجاج انجام مىشود . براى آنها ، ميهماندار مخصوص تعيين مىشود و با همراه ، به جانب حلب فرستاده مىشوند قبل از قدم گذاشتن به شهر ارزروم ، در سنجاق مالاتيا ، افرادى معتبر با حجاج مرقوم فرستاده مىشود و در هر سال ، لوازم ميهماننوازى تهيه و ارائه مىگردد . وقتى كه رفت و آمد كنندگان از جانب ايران به ارزروم
حج گزارى ايرانيان به روايت اسناد عثمانى و قاجارى ( فارسى ) — صفحة 71
مساهمون: اسرا دوغان
ص٧١