قائم مقام قطع موضوعى طريقى مىشوند يا نه ؟ آيا قائم مقام قطع موضوعى وصفى مىشوند يا نه ؟ در علم و قطع چهار لحاظ يا مرحله را مىتوان داشت .
لحاظ يا مرحلهء اول : همان لحاظ « بما أنه صفة من صفات النفس » است . علم از صفات حقيقيهء نفسانيهء ذات اضافه است . علم عبارتست از صورة ذهنيهء تصديقيه كه حاكى از نسبت خارجيه است . پس علم در افق نفس حادث مىشود و اين صورت ذهنيه صرفا خطور و تصور نيست بلكه اذعان و تصديق هم هست . پس علم از صفات حقيقيهء نفسانى است چون « يحكى عن النسبة الخارجية » و اذعان به اين نسبت داريم پس ذات اضافه مىشود ؛ يعنى اين عارض نفسانى متعلقى در خارج دارد .
لحاظ يا مرحلهء دوم : طريقيت و كاشفيت علم است . علم يك « حقيقة نورية » است ، عبارت است از انكشاف واقع در نزد عالم . پس همانطور كه « نور فى نفسه » ( كه صفتى از صفات نفسانى است ) ، « منور لغيره » و راهنما براى ديگران هم هست و به اين اعتبار طريقيت و كاشفيت و وسطيت در اثبات دارد و كاشفيت آنهم ذاتى است و انجعالى نه جعلى .
لحاظ يا مرحلهء سوم : علم منجزيت مىآورد ؛ يعنى در جامعهء عقلاء اگر مكلف ، عالم به تكليف و قانون و حكم شد ، حكم و قانون و تكليف بر او منجز مىشود ؛ يعنى عاقل و عقلاء حكم به اطاعت او مىكنند و اگر اطاعت نكرد او را متمرد و مستحق كيفر مىدانند .
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 231
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٢٣١