الف . در عام استغراقى ، شمول و سريان براى هريك از افراد بهطور مستقل و منفرد وجود دارد ؛ يعنى در عام استغراقى عموم به عدد تمام افرادى منحل مىشود كه سريان و شمول احاطهشان مىكند . اگر افراد مخاطب عام صد نفر باشند ، عموم منحل به صد خطاب مىشود و اين خطاب براى يكيك افراد به طور مستقل موجود است . بدين جهت ، گفته مىشود كه در عام استغراقى هريك از افراد داراى امتثال مستقل و عصيان مستقل است ، به طورى كه اگر بعضى از آنها امتثال كنند و بعض ديگر عصيان نمايند ، براى امتثالكنندگان ثواب وجود دارد و نسبت به كسانى كه عصيان نمودهاند موجبات عقاب فراهم مىگردد و در نتيجه عقاب مىشوند .
ب . در عام مجموعى ، شمول براى افراد بهطور اجتماع است ؛ يعنى در صورتى مىتوان گفت امتثال وجود دارد كه مجموع ( من حيث المجموع ) امتثال امر كرده باشد . بنابراين ، اگر گفته شود كه تمام مردم مجتمعا بايد فلان كار را انجام بدهند ، در صورتى كه يك نفر از آنها كار مورد بحث را انجام ندهد ، عام مجموعى حاصل نمىگردد ، زيرا مورد خطاب موجود نشده است . پس در عام مجموعى ، يك امتثال و يك عصيان وجود ندارد . امتثال عبارت است از آوردن تمامى افراد و عصيان عبارت است از عدم اتيان و لو عدم اتيان يك فرد .
ج . در عام بدلى ، شمول و سريان به نحو بدلى است ؛ يعنى مكلف در مقام تطبيق مأمور به در خارج در سعه قرار دارد و مخير به تطبيق مأمور به با هريك از افراد است . مثلا وقتى كسى دستور مىدهد كه برايش آب را بياورند و مشخص نكند چه نوع آبى ، در چه نوع ظرفى و به چه شكلى ، دستورگيرنده مخير است
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 167
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص١٦٧