بعضى غزلها يا غير ذلك آنها را مطلقا كالعدم انگاشته بكلّى از آن صرف نظر نمايم « ( 1 ) » ، زيرا كه چون اين نسخه ( يعنى نسخهء خ ) نسخهء كامل تمامى است از ديوان خواجه و خلاصه و انتخابى از آن نيست پس هرچه در اين نسخه نيست باحتمال بسيار قوى بلكه تقريبا بنحو قطع و يقين الحاقى و اشعار ديگران است كه بعدها در ديوان خواجه داخل كردهاند ، و قرينهء قطعى بر اينكه اين نسخه نسخهء كاملى است از ديوان خواجه نه انتخاب و تلخيصى از آن اينست كه بهاستثناى فقط يكى دو سه غزل هرچه در اين نسخه ( خ ) موجود نيست در هيچيك از سه نسخهء ديگر اساس يعنى نسخ نخ ق ر كه آنها نيز به غايت قديمى ولى بىتاريخاند نيز موجود نيست پس واضح است كه كاتب نسخهء خ اشعارى عمدا يا سهوا و غفلة از نسخهء منقولعنههاى خود حذف نكرده است چه اگر چيزى حذف كرده بود بايستى آنها را يا بعضى آنها را در يكى از نسخ سهگانهء مذكور بيابيم زيرا كه اين سه نسخه چنان كه از مقايسهء
هامش
( 1 ) بهاستثناى دو چيز : يكى قصايد و مقدّمهء جامع ديوان حافظ كه چون در آن نسخه و همچنين در ساير نسخ اساس موجود نبود ولى اصالت آنها تقريبا متواتر است آنها را از روى نسخ ديگر چاپ كردهايم ، و ديگر در دو سه مورد بسيار نادر بعضى ابيات متفرّقهء مشتمل بر نام يكى از ممدوحين حافظ را در آخر بعضى غزلها كه در جميع نسخ ديگر از قديم و جديد موجود بود و از خ مفقود احتياطا اين ابيات را در جاى خود بطبق ساير نسخ درج كرديم چه تقريبا يقين داشتيم كه اين ابيات تخلّص بنام ممدوحين معروف خواجه بسيار مستبعد است كه الحاقى باشد يعنى كسى ديگر آنها را ساخته و بنام حافظ قلمداد كرده باشد زيرا كه علاوه كردن اين نوع الحاقيّات غالبا در اشعار تغزّلى يا عرفانى و نحو ذلك روى مىدهد نه در ابيات مدح .