هر مأخذ و مدرك ديگر كه اخبار موسى ( ع ) و فرعون را دارد بر بطلان آن گواهى مىدهد و تبدلكننده ، بىشك در اين تبديل حق به باطل ، بهانه و عذرى جز اين نداشته است كه آنچه در نسخ قديم است صحيح ، و آنچه در نسخ جديد است ناصحيح ! و از تصرفات كاتبان و ناسخان است ! اين عذر و بهانه يا اين دليل و حجت ! در نزد مصحح به حدى مسلّم و استثناناپذير بوده ! و به قسمى در پيروى از اين اصل - كه خود وضع كرده و مبتنى بر اساس يا برهانى جز فرض و تصور نيست - پافشارى و اصرار داشته است كه واضحاتى مانند ساحرى « 2 » و سامرى را هم مشمول آن دانسته و اين فرض يا تصور را كه شايد ناسخ نسخهء قديم غلط نوشته يا تصرفى بى جا كرده باشد به خود راه نداده است ! بالجمله ، سامرى به مجلس فرعون راهى نداشته است كه در آنجا در برابر يدبيضاى حضرت موسى على نبيّنا و آله و عليه السّلام ، عرض اندام و اظهار هنرى كند ، و سحرش اين بود كه در غيبت حضرت موسى عليه السّلام ، گوسالهاى ساخت و بنى اسرائيل را به عبادت آن ! واداشت ، و آن كه در حضور فرعون - پيش عصا و يدبيضاى موسى - نمايشى داد « ساحران » بودند ، نه « سامرى » . حاصل مطلب آنكه « ساحرى » در شعر مورد بحث صحيح ، و سامرى ناصحيح است .
( كتاب الهاماتى از خواجه حافظ - بقلم : محمد وجدانى صفحات 232 و 233 - تهران 1351 ه . ش . ) . « 3 »
( 1 ) - در حافظ قزوينى ، مصراع چنين نقل شده است : « اين همه شعبدهء خويش كه مىكرد اينجا » . ( ح ) . - 4 -
( 2 ) - در حافظ خانلرى ( صفحهء روبروى غزل ) چنين آمده : « ساحرى پيش عصاى يد بيضا مىكرد » . ( ح ) .
( 3 ) - دوست فاضل و عزيزم جناب سها ( منوچهر صدوقى ) اين كتاب را به يادم آورد كه ممنونم . ( ح ) .
4 - تكرار ( ح ) ، يعنى توضيح يا زيرنويس ، از نويسندهء مقاله نمىباشد .
ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — صفحة 1550
مساهمون: شمس الدين حافظ
ص١٥٥٠