قز در درسگاه دين پناه مولانا و سيّدنا استاد البشر قوام الملّة و الدّين عبد اللّه « 1 » اعلى اللّه درجاته فى اعلى علّيّين « 2 » بكرّات و مرّات كه به مذاكره رفتى در اثناء محاوره گفتى « 3 » كه اين فرايد فوايد را همه در يك عقد مىبايد كشيد و اين
هامش
همه ؟ ؟ ؟ نسبةً اقدم و اصحّ از آن چهار نسخهء ديگراند يعنى حن ، و هندى ، و نسخهء آقاى دبير خاقان ، و نسخهء آقاى رشيد ياسمى ، و نسخهء دوّم آقاى تقوى ، و نسخهء آقاى حاج حسين آقا ملك ، و نسخهء باء از دو نسخهء كتابخانهء ملّى طهران بعد ازين جملهء دعائيّه « عفا اللّه ؟ ؟ ؟ عنه ما سبق » مطلقا و اصلا اسمى از مؤلّف اين مقدّمه كه در عين حال جامع ديوان خواجه نيز هموست به هيچوجه من الوجوه برده نشده است و همهء اين هفت نسخه بعينه به همين نحواند كه در متن ما چاپ كردهايم يعنى « مسوّد اين ورق عفا اللّه عنه ما سبق در درسگاه دين پناه الخ » بدون علاوهء هيچ اسمى خواه محمّد گلندام يا غير آن ، در صورتى كه در آن چهار نسخهء ديگر يعنى نسخهء الف و سپه و نوّاب و نسخهء اوّل آقاى تقوى و در عموم نسخ چاپى بعد از كلمهء « ما سبق » علاوه دارند :
« اقلّ انام محمّد گلندام ( يا : گل اندام ) ، و اين فقره يعنى اينكه در هفت نسخه از يازده نسخه از اين مقدّمه ابدا اسمى از جامع ديوان حافظ كه بنا بر مشهور درين اواخر محمّد گلندام نامى بوده برده نشده بدون هيچ شك و شبهه توليد شك عظيمى در صحّت و اصالت نام محمّد گلندام مىنمايد و اين احتمال را بىاختيار در ذهن تقويت مىنمايد كه شايد اين نام محمّد گلندام الحاقى باشد از يكى از متأخّرين گمنام كه چون ديده اين مقدّمه بدون اسم مؤلّف است خواسته ازين فرصت استفاده نموده آن را بنام خود قلمداد كند ، و قرينهء ديگرى كه تا درجهء مؤيّد اين احتمال است آنست كه دولتشاه سمرقندى كه تذكرهء معروف خود را در حدود 892 يعنى درست صدسال بعد از وفات حافظ تأليف نموده در شرح احوال خواجه گويد : « و بعد از وفات خواجه حافظ معتقدان و مصاحبان او اشعار او را مدوّن ساختهاند » كه چنان كه ملاحظه مىشود ابدا اسمى از جامع ديوان او نمىبرد و مثل اين مىماند كه نام جامع ديوان او از همان عصرهاى بسيار نزديك بعصر خواجه معلوم نبوده است و الّا ظاهرا دليلى نداشته كه دولتشاه نام او را نبرد ، و همچنين سودى در شرح تركى خود بر ديوان خواجه كه در سنة هزار و سه 1003 تأليف شده گويد :
« و بعد الوفاة بعض احباب سوابق حقوق صحبت و لوازم عهد مودّت و محبّت سبيله متفرّق غزليّاتى ترتيب و تبويب ؟ ؟ ؟ ايلمش » ، و عبارت فوق يعنى سوابق حقوق صحبت الخ چنان كه بعدها ملاحظه خواهد شد تقريبا عين عبارت اواخر همين مقدّمهء حاضره است پس واضح است كه سودى در حدود سنهء هزار و سه 1003 عين همين مقدّمه را در دست داشته معذلك مىبينيم نام جامع ديوان را كه مؤلّف مقدّمه نيز هموست نبرده و فقط بتعبير « بعض احباب » اكتفا كرده است پس معلوم مىشود كه در نسخهء او نيز ظاهرا نام محمّد گلندام وجود نداشته است ، -
( 1 ) چنين است در اغلب نسخ قديم و جديد ، در حن و هندى و نسخهء آقاى دبير خاقان : قوام الملّة و الدّين محمّد ، در نسخهء ملك و تقوى و باء : قوام الملّة و الدّين على ،
( 2 ) چنين است در اغلب نسخ ، حن و هندى و نسخهء آقاى دبير خاقان بجاى اين جمله دعائيّه دارند ، على اللّه تعالى شانه ،
( 3 ) يعنى ظاهرا بلكه قطعا قوام الدّين عبد اللّه مذكور ،