: - ب - ( بيت چهارم ( : شراب خانگى ترس محتسب خورده « حافظ قزوينى » « . . . دربارهء اين بيت دلانگيز مىتوان كمى به تفصيل پرداخت . اين غزل . . . سراسر از سپرى شدن يك دوران منع و تكفير بادهنوشى حكايت دارد . شاعر ، هول و هراسهائى را كه در دوران خفقان و از هجوم مأموران حكومت به خانهها بر مردم گذشته به ياد مىآورد ؛ و در تصور او تنها مردم از ترس نلرزيدهاند ، « امالخبائث » نيز كه در خم پنهان شده بود از بيم و هراس . . . به مثابهء مجرم اصلى بر خود لرزيده است ، و اكنون كه آن دوران سپرى شده و اگر بتوان . . . چنين « شراب ترس محتسب خوردهاى » يافت ، وجودش مغتنم است زيرا يادآور مصائبى است كه يك نظم خودكامه مىتواند بر ذوقهاى لطيف ، تحميل كند ، نشئه « تراژدى » دارد . شاعر براى سنجش جامعهء زمان خود ، محك و معيارى خاص دارد . . . در تنگناهاى روزگار - مثل كليله و دمنه - از زبان جانوران سخن نمىگويد بلكه از امالخبائث [ - شراب ] - اين سمبول كفر و آزادگى « محكومى معصوم » مىسازد ، تا روش حكومت را در قبال آزاد فكران ، از « زبان او » بازگويد . و چهرهء اين محكوم معصوم [ ! ] است كه در « شراب خانگى ترس محتسب خورده » منعكس است . » دكتر حسينعلى هروى ؛ شرح غزلهاى حافظ ( مجلد 2 ) 1191 - نشر نو - تهران 1367 - .
: - ج - ( بيت چهارم ) شراب خانگى « از » ترس محتسب خورده » ( نسخهء 805 هجرى ) .
« ق [ قزوينى ] شراب خانگى ترس محتسب خورده . ( اين ثبت بدون « از » ، كمبود دارد و براى جبران اين كمبود ، وزن « ياى » خانگى ، را بايد مشدّد خواند و به « ترس » متصل ساخت . و از آنجا كه در همهء نسخههاى كهن جز يكدو نسخه ، همه اين گونه ثبت كرده بودهاند و « از » را از قلم انداختهاند ، به تبعيت اين نسخهها ، چنين تركيبى را درست پنداشتهاند و براى آن توجيههائى نيز پرداختهاند . در « حافظ خراباتى » هم چون اين ثبت
ديوان حافظ ناشنيده پند ( فارسى ) — صفحة 726
مساهمون: شمس الدين حافظ
ص٧٢٦