1367 ؛ ص 678 - .
: - د - ( شرح ديگرى راجع به آيهء معروف « امانت » )
« دوش ديدم كه ملايك . . .
اشاره به آيات قرآن مجيد در خلق انسان از خاك و گل دارد . در قرآن مجيد خلق آدم از گل و نفخ روح در آن بطور مستقيم و مباشر به خود خداوند نسبت داده شده است و در سورهء الحجر آيهء 28 و 29 خداوند به فرشتگان مىفرمايد كه من بشرى را از گل خواهم آفريد و چون آن را همسان و همتراز ساختم ، شما پيش او سجده كنيد . حافظ كه مفسّر قرآن بود و در كلام دست داشت ، جملهء
« خَلَقْتُ بِيَدَيَّ »
را كه در سورهء ص است و بنا بر آن خداوند مىفرمايد كه من آدم را با دستهاى خود آفريدم ، به معنى لفظى آن نمىگيرد و فرشتگان را كه بهمنزلهء دستهاى خدا مىداند ، در كار سرشت گل آدم دخالت مىدهد . بجز اين ، اين سرشت گل را در « ميخانه » مىداند و « پيمانه » را در كار مىآورد . . . حافظ مىخواهد چگونگى وصلت روح و جسم و پيوند جهان معنوى را با جهان مادّى بيان كند ، و در اين بيان از قرآن و حديث و فلسفهء نوافلاطونى و عرفانى زمان خود و بيان شعرى نيرومند بهره گرفته است . اگر مقصود از گل : آن مادهء خاكى و جسمانى باشد كه خداوند در قرآن فرموده است ؛ مقصود از « به پيمانه زدند » آن كلمات و الا ، و مرموز قرآنى
« سَوَّيْتُهُ » *
و
« نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي » *
است . تسويه كه تعبيرى قرآنى است و در مورد آن به كار رفته است ، نوعى « تراز » و « همسانى » را مىرساند كه حافظ از آن به « پيمانه » تعبير كرده است . « به پيمانه زدند » يعنى « او را موزون و همسان و همتراز » ساختند و همان است كه خدا فرمود :
« فَإِذا سَوَّيْتُهُ » *
. فرشتگان عالم بالا كه مددكاران خدايند به اين ترتيب : مادهء خاكى را براى پذيرفتن روح يا « نفخهء الهى » آماده ساختند . اين تسويه و « به پيمانه زدن » كه به دنبالش نفخهء روح مىآيد آن آيهء ديگر را هم تداعى مىكند كه به موجب آن خداوند مىفرمايد انسان را در « احسن تقويم » آفريده است ، انسان زيباترين