چون معلوم شود كه آدمى زبده و سرّ عالم ملكوت است و مقصود از ايجاد كون اوست و او « 1 » مركب است از هر دو عالم ، همچنين بداند كه خطرات روحانى و حركات جسمانى او همه فعل حقّ است - تعالى و تقدس -
وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ
« 2 » ذات او را و عوارض و احوال ذات او را ، نفس ، به نفس قدرت و ارادت ايجاد مىكند
فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها
« 3 » .
تو آلت فعلى و جز آن هيچ نهاى * وز فاعل فعل جز نشان هيچ نهاى
تو عالمى و مراد از عالَم تو * چون درنگرى از آن ميان هيچ نهاى
امّا به حكم آن كه مجراى آن افعال و احوال اوست ، حوالت فعل به دو مىكنند ، او مىكند و او نمىكند ، او مىگويد و او نمىگويد ، فاعل على الحقيقه حق است و تغيّر و انفعال آدمى راست
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
« 4 » .
بيت
كار ارچه به من نيست ولى بى من نيست * فاعل ، جان است و فعل او بى تن نيست
اينجا درياى جبر و قدر در تلاطم است و برزخ شرع در ميان هر دو حايل
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ
« 5 » اگر به خود اضافت
هامش
( 1 ) . ص : - او .
( 2 ) . سورهء صافّات ( 37 ) ، آيهء 96 .
( 3 ) . سورهء شمس ( 91 ) ، آيهء 8 .
( 4 ) . سورهء انفال ( 8 ) ، آيهء 17 .
( 5 ) . سورهء رحمن ( 55 ) ، آيهء 19 .