على الجمله ، پيش ائمهء طريق و سادات تحقيق در مفهوم ماهيات ايشان خلاف بسيار و هر يك از مقام خود خبرى دادهاند و طرح آن نظرهاى مختلف دراز است ، در چنين مختصر نگنجد . اللّهم أرنا الأشياء كما هي « 1 » و اهدنا و سدّدنا و اشغلنا بك عن سواك !
16 . و امّا عالم اجسام دو قسم است : سماويات و ارضيات : امّا سماويات ، چون عرش و كرسى و سماوات سبع و ثوابت ؛ و امّا ارضيات ، چون بسايط عنصريات و آثار علوى چون رعد و برق و ابر و باران ، و مركّبات چون معادن و نبات و حيوان و بدن انسان كه اشرف اجزاى عالم عنصرى است ؛ و در كتاب قديم ، اين معانى به چند موضع مذكور است چه ، عموم و خصوص در ادراك اكثر اين اجسام مشتركند ؛ و امّا حقايق ملكوت ، جز خواص را بر آن اطلاع نيست .
و همچنين عوالمى ديگر است كه تابع ذوات اجسام ، چون حركت و سكون و ثقل و خفّت و لطافت و كثافت و الوان و اضواء و اصوات و روايح « 2 » و اصناف آن ؛ و هر صنفى از اين اصناف را عالمى ديگر است . و هم از اين قبيل عوالمى ديگر است كه تابع عالم ارواح است .
17 . و همچنين عوالمى ديگر هست كه واسطه است ميان عالم
هامش
( 1 ) . برگرفته است از عبارت : « ربّ أرني الأشياء كما هي » كه مأخذ درستى براى آن يافت نشد با اين حال در كلمات عرفا بسيار مشهور است و عموما بدان استناد كردهاند از جمله : عين القضات در تمهيدات ، ص 44 . امّا ملا محسن فيض كاشانى ، در عين اليقين چاپ سنگى ، ص 2 ، چنين تعبير كرده است : « ممّا روي عن النبى صلّى اللّه عليه و إله » .
( 2 ) . ص : اراييح .