6 - خلاصهء كلام
از آنچه تا حال دربارهء مجرمين سياسى گفته شد بدست مىآيد كه مجرمين سياسى اگر مسلمان باشند دو دستهاند : يك دسته كسانى هستند كه اصلًا قيام مسلحانه نكردهاند . حاكم بايد در ابتدا آنان را ارشاد و هدايت نمايد و اگر قابل هدايت و ارشاد نباشند و فعاليتهاى نظام نداشته باشند نبايد متعرض آنان گردد . اما اگر براى نظام خطرناك باشند و فعاليتهاى تبليغاتى بر عليه نظام مىنمايند ، تا نظام را سرنگون سازند ، لازم است حاكم شديداً با آنان برخورد نموده و تحت تعقيب قرار دهد و حسب مورد مجازات حبس براى آنان در نظر گيرد .
دستهء ديگر كسانى هستند كه قيام مسلحانه كردهاند و آنان نيز دو دستهاند ؛ يك دسته كسانى هستند كه داراى سرپرست و حكومت مستقلى هستند و دستهء ديگر آنانى هستند كه سرپرست نداشته يعنى حكومت مستقلى ندارند . در ارتباط با دستهء اول كه خطرناك هستند مجروحينشان را به قتل مىرسانند و فراريان آنان را تعقيب مىكنند و در ارتباط با دستهء دوم كه خطرناك نيستند مجروحينشان را درمان مىكنند و فراريانشان را تعقيب نمىنمايند بلكه آنان را ابتدا توبه مىدهند و اگر توبه نكرده و خطرناك نباشند آزادشان مىكنند و اگر خطرناك باشند در حبس نگه مىدارند تا توبه كنند و اگر توبه نكردند ، همچنان در حبس مىمانند تا بميرند . در اينجا ذكر دو نكته لازم است ، نكتهء اول اين است كه مجرمين سياسى اگر در جنگ ، مرتكب قتل كسى شوند ، قصاص نمىشوند ، همانطورى كه امير مؤمنان على ( ع ) كسى را در جنگ جمل پس از پايان جنگ قصاص نكرد ، با اينكه اگر آنان محكوم به قصاص بودند ، چون حق قصاص حق اولياء دم مىباشد ، مىبايست از اولياء دم بخواهد ، در مورد قصاص تصميم بگيرند و آن حضرت نه تنها نسبت به قصاص آنان اقدامى نكرد ، بلكه همه را مورد عفو قرار داد . نكتهء دوم اين است كه فقهاء كه فرمودهاند ، مجروحين را در صورتى كه حكومتى مستقل داشته باشند ، به قتل مىرسانند وقتى است كه توبه نكرده باشند . زيرا ، قتل آنان از اين جهت است كه براى حكومت اسلام خطرناك مىباشند و ليكن اگر توبه كنند خطرى نخواهند داشت و همچنين است اگر توبه نكنند ، اما از همراهى با باغيان و كمك به آنها خوددارى نمايند و يا آنكه باغيان قبل از كشتن مجروحين تسليم شده و دست از بغى و يا جنگ با حكومت اسلامى بر دارند . افراد فرارى هم همين حكم را دارند ، اما چون امكان دارد بر گردند و به دشمن كمك كنند ، لازم است ، آنان را تعقيب و دستگير كرد و پس از دستگيرى اگر توبه كنند و يا حاضر به توبه باشند و يا دست از كمك باغيان بردارند و يا قادر به كمك كردن آنان نباشند از قتلشان خوددارى مىكنند . به هر حال هر چند كلمات اصحاب و فقهاء مطلق به نظر