بناى عقلا ، قاعده لا ضرر ، قاعده لا حرج ، قاعده تسبيب .
1 - 2 - بناى عقلاء
مقصود از بناى عقلاء اين است كه هرگاه امرى مورد پذيرش همه عقلاء « بما هم عقلاء » قرار گيرد ، شارع مقدس اسلام نيز خود كه يكى از عقلاء است ، بلكه رئيس آنها است ، بايد آن را بپذيرد . مثلا ، عقلاء چون حسن عدل و قبح ظلم را « بما هم عقلاء » مىپذيرند ، شارع مقدس اسلام نيز بايد آن را بپذيرد .
بنابراين ، اگر عقلاء اتلاف مال غير را موجب ضمان و آن را عدل و عدم آن را موجب ظلم مىدانند ، شارع نيز بايد آن را بپذيرد . اگر شارع مقدس آن را نپذيرد ، يا بايد بگوئيم كه حكم مذكور ، حكم عقلايى نيست و اين خلاف فرض است و يا آنكه شارع از حكم عقلاء خارج گرديده و ظلم را مجاز دانسته است . اين بر خلاف نظر عدليه است كه ظلم را از طرف خداوند قبيح و محال مىدانند و در ما نحن فيه عيناً مسأله به همين شكل مطرح مىگردد . زيرا ، عقلاء عدم پرداخت خسارتهاى ناشى از جرم را ظلم مىدانند و ظلم از طرف خداوند قبيح است ، پس نتيجه مىگيريم كه ، حكم به عدم پرداخت خسارت از طرف خداوند قبيح است .
آرى اگر ما ، در صغراى قضيه و يا كبراى آن تشكيك نمائيم ، مىتوانيم در نتيجه نيز تشكيك نموده و عدم پرداخت خسارتها را از مصاديق ظلم ندانسته و از طرف خداوند قبيح ندانسته باشيم . بنابراين ، مىتوان با بناى عقلاء حكم مذكور را اثبات كرد و شارع نمىتواند ، از بناى عقلا ردع كند و آنچه را مىتواند مورد ردع قرار دهد ، سيره عرف مىباشد كه گاهى از آن به سيره عقلا تعبير مىشود .
2 - 2 - قاعدهء لا ضرر
قاعدهء لا ضرر يكى از قواعد فقهى است كه بايد جداگانه آن را مورد بحث قرار داد و فعلا مجال آن نيست . اما قبل از بيان استدلال به آن بر ما نحن فيه ، لازم است درباره ماهيت حقوقى ديه بطور خلاصه و اختصار بحث نمائيم :
الف - ماهيت حقوقى ديه
بعضى از حقوقدانان معتقدند كه ديه مجازات است و در قانون ديات نيز به عنوان مجازات