مىفرمايد :
« وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ .
» « 1 »
در دين مبين اسلام يك بخش مهم از زكات را به زكات انعام و حيوانات سهگانه : گاو و گوسفند و شتر اختصاص داده و براى هر كدام نصابهاى خاصى در نظر گرفته و بر همين پايه و اساس در درهم و دينار زكات قرار داده است ، كه همچنان تا به حال بجاى خود باقى مانده و يا در اموال مذكور در پرداخت ديه جنايتهاى عمدى ، شبه عمد ، خطاى محض مورد توجه قرار گرفتهاند . اين امر بخاطر آن نبوده كه شارع مقدس نظر خاصى نسبت به اموال مذكور داشته ، بلكه بخاطر اين بود كه بيشتر اموال و دارايى مردم را در آن سرزمين تشكيل مىدادهاند . در اثر عدم توجه به اين نكته بيشتر فقها ، چنين مىانديشند كه امور مذكور موضوعيت داشته و حكم ديه براى هميشه داير مدار همان اموالى است كه در زمان شارع مقدس وجود داشتهاند و در اثر همين طرز فكر حقوقدانان و قانونگذاران عرفى به ترديد به اين نوع مسائل مىنگرند و طرح چنين موضوعاتى را بدليل كهنگى و عدم انطباق با نظام حقوقى معاصر ، صحيح نمىدانند .
متأسفانه دستاندركاران تدوين قوانين جزايى بدون تعمق و تدبر در هماهنگى و يا عدم هماهنگى آنها با ساخت نظام حقوقى معاصر ، انواع ششگانه ديات را در قوانين جزايى ، مطرح ساختند و به نكتهاى كه گفته شد ، توجه نفرمودند . چنانچه قانونگذاران جمهورى اسلامى ايران براى تدوين قانون ديات به منابع غنى فقهى مراجعه مىكردند و روايات وارده درباره ديات را مورد امعان نظر قرار مىدادند ، براى آنان حكمت وضع ديات در انواع ششگانه معلوم مىگرديد .
لذا ، در اين نوشتار بحثى تاريخى ، اقتصادى و فقهى پيرامون ديات را مطرح مىسازيم .
1 - پيدايش ديه از نظر تاريخى در ميان اعراب
زندگى در سرزمين خشك و داغ عربستان ، بقدرى طاقت فرسا است ، كه شتر تنها حيوانى بوده كه مىتوانسته براى آنها مفيد و مؤثر باشد و از آن در سفر استفاده بنمايند و لذا به آن سوگند ياد مىكردهاند . در كتاب ايمان العرب فى الجاهلية ص 14 دربارهء شتر آمده است :
« و للَّه فانها ( الابل ) تملأ الفم و ترقى الدم . » يعنى : به خدا سوگند آن ( شتر ) دهان را پر مىكند و خون را پاس مىدارد . شتر نزد اعراب باندازهاى ارزش داشته كه آنها مال و دارايى خود را با
هامش
( 1 ) سورهء نحل ، آيه 5 .