به نظر مىآيد با توجّه دقيق به نقشههاى هوايى شهر مدينه و با شناختى كه از مواضع يادشده در بافت فعلى مناطق شمالى مدينه داريم ، قابل قبولتر آن است كه در قسمت شمال شرقى تا كوه سلع ، مسير خندق را به صورت قوسى در نظر گيريم و از شمال كوه سلع تا بنىعبيد را حدوداً در يك خط مستقيم بدانيم ؛ زيرا نقطهء آغاز حفر خندق در راتج در شمال شرقى كوه سلع بوده است و بايد اين مسير به طرف جنوب ، تا حدّى حالت قوسى داشته باشد تا از سمت شمالى خيمهگاه محمّد صلى الله عليه و آله « 1 » يا شمال كوه سلع عبور كند و در يك خطّ مستقيم به جانب شمال غربى كه كوه بنىعبيد در آن جاى دارد ، امتداد يابد .
اينكه مسير خندق از راتج به طرف جنوب يا در فاصلهء نهچندان دور در شمال مسجد فتح بوده ، مستند به اين سند است .
واقدى به تيراندازى قريشيان اشاره مىكند و مىگويد كه آنها به نزديك خندق آمدند و : « ساعتى تيراندازى كردند . همهء آنها يك هدف داشتند كه خيمهء پيامبر بود . » « 2 » بنابر اين ، خيمهگاه محمّد صلى الله عليه و آله نمىتوانسته در فاصلهء زيادى از مسير خندق قرار گرفته باشد .
دو مسير انحرافى خندق :
در سند تاريخى واقدى خوانديم كه « بنوعبدالأشهل » مسير خندق را از راتج تا گرد خانههاى خود امتداد دادند و در سمت غربى ، « بنودينار » حفر آن را از خربى به محلّ امروزى خانهء « ابن ابىالجنوب » وصل نمودند . اين دو مسير انحرافى ، مىتواند مورد توجّه مدينهشناسان قرار گيرد ؛ خاصه آنكه اين سند بجز كتاب « مغازى » ، در « الطّبقات الكبرى » « 3 » هم ثبت شده است .
هامش
( 1 ) . مسجد فتح .
( 2 ) . « مغازى » ، ج 2 ، ص 351
( 3 ) . ج 2 ، ص 67