مسير خندق از آغاز تا انتها :
على بن برهانالدّين حلبى مىنويسد :
« و عسكر بهم - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - إلى سفح سلع و هو جبل فوق المدينة ، اى فجعل ظهر عسكره إلى سلع ، و الخندق بينه و بين القوم » . « 1 » نويرى اين سند را ثبت كرده كه :
« خندق ميان مسلمانان وقريش قرارداشت و پشت مسلمانان بهكوه سلعبود . » « 2 » به گفتهء محمّد بن جرير طبرى :
« خندق ميان وى ( پيامبر ) و دشمن حايل بود و مسلمانان كنار سلع اردو زدند . » « 3 » مسلّم است كه مسير خندق در دو قسمت شمالى كوه ذباب و كوه سلع به سمت مشرق تا راتج و به سمت غرب ، آن طور كه عبدالقدّوس انصارى نظر داده است ، حالت قوسى دارد « 4 » كه در نقشهء شهر مدينه نيز بر اساس تاريخ و آثار نشان دادهايم . با اين حال بسا كه نظر « على حافظ » صحيح باشد كه مسير خندق را به صورت يك خطّ مستقيم از « أجمة الشيخين إلى جبل بنيعبيد » دانسته و رسم كرده است . « 5 » البتّه قبول خطّ مستقيم نسبت به خطّ منحنى با عقل منطبقتر است ؛ زيرا :
اوّلًا خطّ مستقيم مسافت كمترى نسبت به خطوط متعرج و منحنى دارد .
ثانياً امكان استقامتورزى در پشت آن براى مسلمانانِ مدافع مدينه فراهمتر و راحتتر بوده است .
هامش
( 1 ) . « السّيرة الحلبيّه » ، ج 2 ، ص 635
( 2 ) . « نهاية الارب » ، ج 3 ، ص 152
( 3 ) . تاريخ طبرى ، ج 3 ، ص 1072
( 4 ) . « آثار المدينة المنوّره » ، ص 158
( 5 ) . « فصول من تاريخ المدينة المنوّره » ، ص 212