بىنتيجه يافتند . در اين حال ، ابوسفيان خطاب به آنها گفت :
« اى گروه قريش ! اينجا براى شما جاى توقّف و مقام نيست و مىبينيد كه اسبان و چارپايان ما در شُرف نابودىاند . بنىقريظه هم بر خلاف قول و پيمان خود رفتار كردند و امورى ناخوشايند از ايشان به ما رسيده است ؛ وانگهى شدّت طوفان را هم مىبينيد كه چه مىكند ! راه بيفتيد و برويد كه من هماكنون كوچ مىكنم . » « 1 » بازگشت قريش با بهجاىگذاردن چهار كشته ، باعث شد تا غطفانىها نيز به سوى سرزمينهاى خود بازگردند . مسلمانان هم صبح همان روز به مدينه بازگشتند و محاصرهء بتپرستان در مناطق شمالى به پايان رسيد و درگيرىها خاتمه يافت . پيامبر و مسلمانان هم با از دست دادن پنج يار و يك زخمى كه بعدها در مدينه به شهادت رسيد ، متوجّه مواضع جنوبى و شرقى مدينه كه در دست بنىقريظه بود ، شدند .
2 / پ : مواضع جنوب شرقى مدينه
« يهوديان بنوقريظه » ، مدينه را از جنوب و مشرق تحت فشار قرار داده بودند و هماهنگ با مواضع شمالى ، مدينه با خطر جدّى ويرانى و قتل عام زنان و كودكان روبرو بود . محاصرهء مسلمانان حدود بيست روز به طول انجاميد و لحظههاى ترس و نگرانى توأم با سرما و گرسنگى ، جان مدافعان مدينه را به خطر انداخته بود . آنان تصوّر نمىكردند كه بنىقريظه ، پيمان همزيستى برادرانهء خود را به خاطر منافع بتپرستان قريش ناديده گيرند و انتشار خبر پيمانشكنى مذكور ، وحشت و نگرانى مسلمانان را دوچندان كرد . از اين رو وقتى غطفانىها و قريشيان ، يكباره دست از محاصره برداشتند ، مسلمانان ، سراسيمه متوجّه مواضع بنىقريظه شدند .
وقتى مدارك تاريخى مربوط به اين وقايع را مورد نقد و بررسى قرار مىدهيم ، به
هامش
( 1 ) . نويرى ، « نهاية الارب » ، ج 2 ، ص 158 ، فارسى . نيز نك : حذيفة بن يمان . ابنهشام ، « السيرة النّبويه » ، ج 3 ، ص 243 ، متن اصلى : « ثم قال ابوسفيان : يا معشر قريش ، انكم و اللَّه ما أصْبحتم بدار مُقام . . . تا آخر »