اين پيشنهاد و رأى سلمان ، مسلمانان را خوش آمد و اين مطلب را به ياد آوردند كه پيامبر در جنگ احد هم دوست مىداشت كه مسلمانان در مدينه بمانند و از آن بيرون نروند . بدين جهت مسلمانان ، بيرونرفتن از مدينه را دوست نداشتند و ترجيح مىدادند در شهر بمانند .
مسلمانان به حفر خندق در مسيرى كه مشخّص شد ، مبادرت ورزيدند . در بارهء مسير خندق ، در مبحث آتى سخن خواهيم گفت و خاطرات هر يك از صحابه را در مدّت كندن خندق ، به اسلامشناسان وامىگذاريم ؛ ولى چيزى كه از گفتن آن ناگزيريم ، تلاش هماهنگ همهء ياران محمّد صلى الله عليه و آله براى اجراى نقشهء خندق مىباشد و به تصريح واقدى در اين راه : « پيامبر براى ترغيب مسلمانان ، همراه ايشان در خندق كار مىكرد . » « 1 » پيامبر صلى الله عليه و آله طبق يك برنامهء منظّم ، حفر هر بخش از خندق را به گروهى واگذار فرمود . واقدى از ابنابىسَبْره نقل مىكند :
« پيامبر در آن روز با زنبيل خاك حمل مىفرمود . »
و مسلمانان در هنگام كار رجز مىخواندند . اسناد متعدّدى مورد استناد قرار داده است كه نشان مىدهد پيامبر صلى الله عليه و آله خود در اين تلاش همگانى همراه ياران خود بود . همهء اين اسناد مؤيِّد آن است كه پيامبر :
« گاهى كلنگ مىزد . گاهى با بيل ، خاكها را كنار مىزد و گاهى با زنبيل خاك حمل مىكرد . وقتى سخت خسته مىشد ، بر لبهء چپ خندق به سنگى تكيّه مىداد و مىخوابيد . چون بيدار مىشد ، برمىخاست ؛ دوباره كلنگ را برداشته ، شروع به ضربهزدن مىكرد . » « 2 » واقدى مىنويسد : « براى پيامبر خيمهاى چرمى در كنار كوه زدند . » « 3 » پس از اتمام كار كندن خندقها ، نيروهاى تحت فرماندهى ابوسفيان در قسمتهاى
هامش
( 1 ) . « مغازى » ، ج 2 ، ص 333
( 2 ) . واقدى ، « مغازى » ج 2 ، ص 339 . ابنهشام ، « السيرة النّبويه » ، ج 3 ، ص 230 - 227
( 3 ) . « مغازى » ، ص 340 ، ج 2 . طبرى ، « تاريخالرّسل و الملوك » ، ج 3 ، ص 1070 ، ترجمهء فارسى .