مىشود كه از آن در ذيل « چاه رومه » « 1 » ياد كرديم .
2 . زغابه : از اين نام نيز كه در شمال غربى مدينه ، شهرتى عام دارد و امروزه شهروندان مدنى آن را به البركه مىشناسند ، مُكرّراً ياد كرديم .
اين مواضع جغرافيايى ، به يك سرزمين متّصل به هم اشاره دارد كه از شمال ، يا دامنهء كوه احد ، به سمت غرب تا شمال غربى وادى قنات امتداد داشته است .
بنابر اين خطّ خندق در حدّ فاصل بين مشركان و مسلمانان كه در اطراف قسمتهاى شمالى كوه سلع تا منطقهء شيخين « 2 » ايستاده بودند ، موقعيّت صفآرايى مدافعان مدينه و مهاجمان مكّه را نشان مىدهد و ما دقيقاً آن را بر اساس مستندات تاريخى در نقشهاى گنجانده و منظور كردهايم .
مسلمانان راهى جز اين نداشتند كه خود در برابر خندقها موضع گيرند و خانوادههاى خود را در كوشكها ، برجها و استحكامات قبيلهاى خود در مدينه پنهان سازند و با وحشت و نگرانى زايدالوصفى كه مدارك تاريخى از آن يادهاى آشكار دارد ، در انتظار بمانند كه چه هنگام ، مهاجمان كينهتوز ، هجوم خود را آغاز مىكنند .
در اين لحظهشمارىها ، ناگهان خبر لغو قرارداد زندگى مسالمتآميز با يهوديان بنىقريظه ، مسلمانان را در هراس جدّى و مدينه را در حالتى آسيبپذير قرار داد ؛ زيرا بنىقريظه در جنوب شرقى مدينه زندگى مىكردند و آنها با قبول تعهّد براى نابودى مسلمانان و شخص محمّد صلى الله عليه و آله ، مىتوانستند از شرق و جنوب ، خانههاى بىدفاعماندهء مسلمانان را مورد تهاجم قرار دهند . در واقع مدينه كاملًا محاصره شده بود و لحظهبهلحظه حلقهء اين فشار تنگتر مىگشت . آيهء ده از سورهء احزاب ، اشاره به همين محاصرهء تنگ و سخت دارد :
إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا
.
هامش
( 1 ) . كتاب سوم ، فصل سوم .
( 2 ) . مسجد شيخين .