از شما - قرار داشت .
طبرسى در ذيل :
إِذْ أَنْتُمْ . . .
به حديثى از ابنعبّاس استناد مىكند :
« منظور اين است كه خداوند قادر است كه شما را يارى كند ؛ زيرا هنگامى كه در كنار وادى نزديك به مدينه بوديد و ذلت و زبونى دامنگير شما شده بود ، شما را يارى كرد و « هُم بالعدوة القصوى » ؛ يعنى : مشركين هم در آن طرف وادى كه از مدينه دور تر بود ، فرود آمده بودند و « الركب اسفل منكم » ؛ ابوسفيان كه همراه كاروان بود ، در محلّى پايينتر در طرف ساحل دريا قرار داشتند . »
طبرسى در ادامه به گفتهء كلبى استناد مىكند كه بر اساس آن كاروان ابوسفيان در سه ميلى ساحل دريا بودند .
قرطبى ، « العدوه » را كه هم به ضمّ عين ( عُدوة ) و هم به كسر آن ( عِدوه ) خوانده مىشود ، « جانبالوادى » معنا مىكند و در بارهء واژهء « الدّنيا » معتقد است :
« فالدنيا كانت ممّا يلي المدينة ، و القصوى ممّا يلي مكة » يا : « أنتم نزول بشفير الوادي بالجانب الأدنى إلى المدينة ، و عدوّكم بالجانب الأقصى » .
و در بارهء الرّكب أسفل منكم صريحاً مىنويسد : « يعنى ركب أبي سفيان و غيره » . « 1 » از مفسّران جديد ، سياق « رشيد رضا » را مورد توجّه قرار مىدهيم كه او نيز همين استنباط و درك را از آن روزگاران ، ادراك كرده است :
« العدوة . . . جانب الوادي و هي من العدوّ « كالغزو » الذي معناه التجاوز . . . و الدنيا مؤنث الأدنى و هو الأقرب و القصوى مؤنث الأقصى و هو الأبعد .
المراد بالمركب العير التي خرج المسلمون للقائها . . . في مكان أسفل من مكانكم و هو ساحل البحر » . « 2 »
هامش
( 1 ) . « تفسير قرطبى » ، ج 8 ، ص 21 ، ذيل آيه . همچنين نك : راغب ، « مفردات القرآن » ، ص 330 ، چاپ تهران ، مصطفوى ، 1373 ه . ق .
( 2 ) . « عدوه ، در كنارهء دشت قرار دارد و از ريشهء عدو اقتباس شده ( مانند غزوة كه از غزو ريشه مىگيرد ) و معناى آن گذشتن و تجاوز كردن است . دنيا مؤنث ادنى بهمعناى نزديكتر است » . و قُصوى مؤنث اقصى بهمعناى دور تر است ، و منظور از رَكب ، كاروانى است كه مسلمانان براى رويارويى با آن ، از مدينه بيرون رفتند ؛ محل آن كاروان پايينتر از جايگاه مسلمانان و بهسوى ساحل دريا بود » . « تفسير المنار » ، ج 10 ، صص 18 و 19