بوده است . « 1 » برعكس مسلمانان ، در كنارهء حدّ نهايى وادى صفراء قرار داشتند كه در واقع عدوةالدّنيا يا سمت شامى ميدان بدر ( / سهل بدر ) و در دامنهء كوه اسفل بوده است . « 2 » براى شناخت چنين موقعيّتى از محيط جغرافيايى بدر ، ساعتها در اين محل جستجو كردم و در تطبيق مستندات تاريخى با وضعيّت فعلى جغرافيايى ، تأمّلها نمودم ؛ تا اينكه به چگونگى موقعيّت جغرافيايى وقايع بدر وقوف يافتم . ساعتها بر تپّهء ريگى مجاور سهل بدر كه در پس آن عدوةالقصوى قرار دارد و دقيقاً در سمت جنوبى بدر واقع شده ، وقت صرف كردم ؛ تا توانستم تصاوير مستندى از آن تهيّه كنم .
پيكرههاى 15 - 1 ؛ 16 - 1 ؛ 17 - 1
چنانچه گفتيم « عُدوةالدّنيا » در كنارهء وادى و در سمت شامى بدر واقع شده است ؛ يعنى در شنزارهاى شمالى و مجاور تپّههاى شنى آن . وقتى مقابل كوه اسفل و ميدان واقعه قرار مىگيريم ، تپّهء سنگى ( عدوةالقصوى ) دقيقاً در سمت چپ آن و تپّهء شنى در سمت راست آن نمايان است . مسلمانان در هنگام جنگ ، از پشت تپّهء شنىِ عدوةالدّنيا كه مُشرف بر ميدان واقعه ، است ، عازم ميدان شدهاند . اين شنزارها امروز نيز به استثناى محدودهء شهر همچنان باقى و دستنخورده است .
اكنون قسمتى از سهل بدر به صورت قبرستان عمومى و قسمتى ديگر همچنان با انبوهى از شنهاى دامنهء كوه اسفل ، چشماندازى تاريخى دارد .
حركت در اين شنزارها سخت و غالباً ناممكن است و هر پژوهندهاى با ملاحظهء اين مستندات تاريخى مطمئن مىشود كه منزلگاه مسلمانان ، بىآب بوده و ياران پيامبر صلى الله عليه و آله با سكونت در اين محل ، متحمّل سختىهاى فراوانى شدهاند . حقير ، سه تصوير كاملًا دقيق از تپّهء شنى عدوةالدّنيا كه مسير و منزلگاه مسلمانان بوده ، تهيّه كردم . « 3 »
هامش
( 1 ) . واقدى ، « مغازى » ، ج 1 ، ص 9
( 2 ) . همچنين نك : ابنكثير ، « السيرة النّبويه » ، ج 2 ، صص 400 و 401 ؛ ابنسعد « الطبقاتالكبرى » ، ج 2 ، ص 15 . سمهودى ، « وفاء الوفا » ، جزء 4 ، ص 1333 . ذيل يليل .
( 3 ) . پيكرهء 18 - 1 : تپّهء شنى در ارتباط با شهر و ميدان واقعه .
پيكرهء 19 - 1 : تپّهء شنى در ارتباط با قبور شهدا .