3 / ث : عُدوةالدّنيا ، عُدوةالقصوى
با اين دو نام ، نخستين بار در آيهء 42 از سورهء انفال آشنا مىشويم . چنين پيداست كه مراد از آنها ، دو منطقهء جغرافيايى واقعهء بدر بوده است . اگر چه مخاطبان آيه ، ابهامى در فهم آن نداشتهاند ، ولى پژوهندگان قرون بعد ، تأمّل بر شناخت جغرافيايى اين دو منطقه را در فهم آيه ضرورتى اجتنابناپذير دانستهاند . در اينجا بىآنكه در انبوهى از مفاهيم مختلف سردرگم شويم ، به همان شيوهء اوّليّه سعى مىكنيم به درك و ذهنيّت نخستين راهيانِ بدر بازگرديم و آن را بشناسانيم .
در آيهء يادشده مىخوانيم :
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ . . .
.
« هنگامى كه شما در كنارهء نزديكتر بوديد و آنها در كنارهء دور تر بودند و كاروان ، پايينتر از شما . » « 1 » در اين آيه ، با سه قسمت مهمّ واقعهء بدر روبرو مىشويم :
- بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا
- بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى
- الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ
طبرسى ، « عُدوه » را كنار وادى دانسته است . « 2 » هر وادى دو كناره دارد كه هر يك را عُدوه گويند و « دنيا » مؤنّث « ادنى » به معناى نزديكتر است . بر عكس ، « قصوى » مؤنّث « اقصى » است و « دور تر » معنى مىدهد . بنابر اين منظور از « عدوةالدنيا » كنار وادى نزديكتر است كه طبق تصريح آيه ، مسلمانان در آنجا حضور يافتند و « عدوةالقصوى » كنار وادى دور تر است كه قريشيان در آن منزل گزيدند و « الرّكب » جمع راكب ، به معناى كاروان يا سواران است و اشاره به كاروان ابوسفيان دارد كه « أسفل منكم » - / يعنى پايينتر
هامش
( 1 ) . بر اساس ترجمهء زينالعابدين رهنما .
( 2 ) . « مجمعالبيان » ، ج 1 ، ص 225 ، ترجمهء فارسى و متن عربى ذيل آيه .