ابنبطوطه در نيمهء اوّل قرن 8 هجرى ، بناى چاه اريس را در قبا ديده است كه چون خاتَم پيامبر از دست عثمان در آن افتاد ، به چاه خاتم مشهور گشت . وى آن را محاذى بناى مسجد قبا دانسته است . « 1 » عثمانىها بر فراز چاه ، گنبدى بنا نهادند كه نماى خارجى آن با گچ روكش شده بود .
در سمت جنوبى آن نيز محرابى به نشانهء تبرّك به آثار پيامبر بنا كردند . اين بنا در ميان باغستان نورالدّين شهيد ، ميزبان زائران مسجد قبا بود . « 2 » نايبالصّدر شيرازى ، چاه اريس را ديده و از آن به عنوان « مسجد كوچك » ياد كرده كه در آن :
« چاه آب شيرين و گوارا معروف به بئر الخاتم است . . . مِن باب تبرّك قدرى از آن مىنوشند و در آنجا نمازى مىخوانند و در سر آن مسجد . . . اين بيت منقوش است :
عين زرقا اندر زنچه آب ناب كوثرى * حكمت ايله و يردى دادن خاتم پيغمبرى » .
« 3 » رفعت پاشا در سالهاى 1318 / 1325 ه . ق . چاه اريس را از نزديك ديده و چگونگى آن را به تفصيل ، چنين نگاشته است :
« چاه اريس در شمال غربى مسجد قبا قرار دارد و به چاه الخاتم يا التّفَله موسوم است . » « 4 » وجه تسميهء تفله ، شايد به خاطر حديث انس بن مالك است كه در آن تصريح شده كه پيامبر در اين چاه ، آب دهان خود را ريخت . رفعت پاشا به توصيفات خود از چاه اريس چنين ادامه مىدهد :
« بناى آن داراى 13 متر عمق است و قسمت تحتانى آن دو مجرا دارد كه آب آنها
هامش
( 1 ) . سفرنامهء ابنبطوطه ، ص 114 ، ترجمهء فارسى .
( 2 ) . على بن موسى ، وصف المدينة المنوّره ، ص 10 ، ص 45
( 3 ) . تحفةالحرمين ، ص 250 ، چاپ سنگى ، بمبئى ، 1306 ق .
( 4 ) . مرآت الحرمين ، ج 1 ، ص 294