تأكيد بر « المسجد الكبير » نشان دهندهء آن است كه در قرن سوم ، مسجد شجره - كه محلّ احرام زائران مدنى بيتاللَّه الحرام بوده - داراى ساختمانى بزرگ بوده است .
ابنجبير در ميانهء سالهاى 578 / 581 ه . ق . بناى مسجد ذوالحُليفه را چنين وصف مىكند :
« چون به وادى عقيق رسيديم ، اوّل چيزى كه در برابر چشمان ما ظاهر گشت ، منارهء سفيد و مرتفع مسجد ذىالحُليفه بود » . « 1 » ابنبطوطهء سيّاح هم كه در سالهاى 725 / 726 ه . ق . به ديدار مسجد شجره نائل آمده ، مىگويد :
« از مدينه به عزم مكّه حركت كرديم و در نزديكى مسجد ذىالحُليفه كه پيغمبر از آنجاى احرام بسته ، فرود آمديم . اين محل آخرين حدّى است كه حجاج از راه مدينه در آنجا احرام مىبندند » . « 2 » مراجعه به نوشتههاى سمهودى در موارد متعدّدى از « وفاء الوفا » نشان مىدهد كه بناى مسجد در زمان حيات « مطرى » صاحب « التعريف بما آنست الهجره » و مُتوفّاى 741 ق . رو به ويرانى نهاده بود و فيروزآبادى در « المغانم المطابه » از بناى مسجد در سالهاى 800 ه . ق . توصيفى مىكند كه به خوبى نشان دهندهء ادامهء ويرانى بناى مسجد از نيمهء سدهء هشتم هجرى است . وى مىنويسد :
« و لم يبق إلّا بعض الجداران ؟ ؟ ؟ و حجارة متراكمة » .
سمهودى ( متوفّاى 911 ه . ق . ) پس از شرح اين ويرانىها در صفحهء 1004 كتابش مىنويسد :
يكى از رجال مصر به نام زينالدين ، كه در سال 861 در مدينه مقيم شده بود ، مسجد شجره را اين گونه توصيف مىكند :
هامش
( 1 ) . رحلهء ابنجبير ، ص 167
( 2 ) . سفرنامهء ابنبطوطه ، ص 116 ، ترجمهء فارسى .