شد ابو جندل همراه پدر خود به مكه بازگردد ، و به عنوان دلجويى به آن مسلمانِ اسير چنين گفت :
ابو جندل ! شكيبائى را پيشه ساز ! ما خواستيم پدرت ، از طريق لطف و محبت ، تو را به ما ببخشد ، اكنون كه او نپذيرفت ، تو صابر و بردبار باش ، و بدان خداوند براى تو و گرفتاران ديگر راه فرجى باز مىكند .
جلسه به آخر رسيد . نسخههاى پيمان امضا شد . سهيل و دوستان او راه مكه را پيش گرفته و ابو جندل نيز در حمايت « مكرز » و « حويطب » به مكه بازگشتند و پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان خروج از احرام در همان نقطه شتر خود را نحر كرد ، و سر خود را تراشيد ، و گروهى نيز از وى پيروى نمودند . « 1 »
ارزيابى پيمان حديبيه
پيمان صلح ميان پيامبر و سران شرك بسته شد و پس از 19 روز توقف در سرزمين « حديبيه » ، مسلمانان به سوى مدينه و بتپرستان به سوى مكه بازگشتند .
هنگام نوشتن پيمان ، و پس از آن ، اختلاف و مشاجراتى ميان ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله درگرفت . دستهاى آن را به نفع اسلام و گروه انگشتشمارى آن را بر خلاف مصالح اسلام تشخيص دادند . اكنون كه چهارده قرن از انعقاد پيمان مىگذرد ، ما با واقعبينى دور از هرگونه تعصب ، پيمان حديبيه را ارزيابى مىنماييم و به گوشهاى از اين مشاجرات اشاره كرده و از اين فصل مىگذريم .
ما تصور مىكنيم كه اين صلح صددرصد به نفع اسلام تمام شد و پيروزى آن را قطعى ساخت . اينك دلايل آن :
1 - نبردها و هجومهاى پىدرپى قريش ، و تحريكات داخلى و خارجى آنها - كه به طور اختصار در بيان حوادث « احد » و « احزاب » از نظر خوانندگان گذشت - فرصت نمىداد كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ، به نشر و تبليغ آئين اسلام در ميان
هامش
( 1 ) . « تاريخ طبرى » ، ج 2 / 281 ؛ « بحار » ، ج 20 / 353 ؛ و « سيرهء ابن هشام » ، ج 2 / 318 .