بپيوندند و اين گونه آشنائى به حقيقت اسلام ، مقدمات فتح مكه را پىريزى كرد و موجب شد كه پايگاه عظيم بتپرستى ؛ بدون كوچكترين مقاومت ، به تصرف مسلمانان درآيد و مردم دسته دسته به آئين اسلام وارد شوند . چنان كه در حوادث سال هشتم ، به طور مشروح خواهد آمد . اين پيروزى بزرگ ، نتيجهء تماسهاى نزديك ، از بين رفتن ترس و وحشت ، آزادى دعوت و تبليغ اسلام مىباشد .
3 - تماس نزديك سران شرك به هنگام بستن پيمان با پيامبر صلى الله عليه و آله ، بسيارى از عقدههاى روحى آنان را گشود .
زيرا اخلاق عظيم پيامبر صلى الله عليه و آله و نرمش و تحمل او در برابر سختگيرى طرف ، و تلاشهاى صادقانهء او براى حفظ صلح ، ثابت كرد كه او سرچشمهء خلق عظيم انسانى است .
ارزيابى پيمان از اينجا معلوم مىگردد : هنوز پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به مدينه نرسيده بود كه سورهء فتح كه نويد پيروزى براى مسلمانان مىداد ، نازل گرديد ، و اين كار را مقدمهء پيروزى ديگرى كه همان فتح مكه است تلقى نمود .
چنان كه مىفرمايد :
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً .
قريش براى الغاى يكى از مواد ، اصرار مىكنند
چيزى نگذشت كه حوادث تلخ ، قريش را وادار كرد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله درخواست كنند كه مادهء دوم را لغو كند .
همان مادهاى كه خشم ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را برانگيخت و پيامبر صلى الله عليه و آله روى سختگيرى فوق العادهء « سهيل » زير بار آن رفت . آن ماده اين بود كه : « حكومت اسلام موظف است ، فراريان مسلمان قريش را به حكومت مكه تحويل دهد ، ولى قريش موظف نيستند كه فرارى مسلمانان را به خود آنها تحويل دهند » . اين ماده در آن روز خشم گروهى را برانگيخت ، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله با چهرهء باز آن را پذيرفت و فرمود : خداوند براى ضعفاى اسلام كه اسير چنگال قريش هستند ، راه نجاتى فراهم مىسازد . اينك راه نجات ، و علت لغو شدن اين ماده :
مسلمانى به نام « ابو بصير » ، كه مدتها در زندان مشركان به سر مىبرد ؛ با تدابير مخصوصى به مدينه گريخت .
دو شخصيت بزرگ به نام « ازهر » و