در دامنهء كوه جنوبى است و به اسم شيخ صنعان معروف است و گويند قبر او در آنجا است . كوه شمالى نيز مرتفع است و مشرف به شهر مىباشد و در دامنهء آن قورخانه و جبّهخانه و توپخانه ساختهاند . آبادى طرف جنوبى شهر افزونتر از آبادى طرف شمالى است . عمارات و بازارهاى مرغوب در طرف جنوب ساختهاند . قونسولخانهء ايران هم در آنجا است . بالجمله شهر تفليس منقسم به دو قسمت است ، جديد و قديم و رودخانهء كر از وسط شهر مىگذرد . پل آهنين بر روى آن ساختهاند . شهر جديد در سمت جنوب است و محلّهء فرنگىها است . عمارات جانشين هم در آنجا است . كوچههاى آن راست و لطيف و عريض است . شصت قدم عرض آنها است . هفت كاروانسرا و دو مسجد در شهر جديد است . ابنيهء عاليه از مريضخانه و غيره دارد و شهر قديم در طرف شمال است .
كوچههاى تنگ و كثيف دارد و چهارده كليسيا دارد . شش كليسيا مخصوص گرجىها است و باقى مال ارمنىها و باغ وسيعى در تفليس مىباشد كه سابقاً باغ مرحوم ميرفتاح بوده است . در بازار تفليس از گروه مختلفه مىنشينند . ايرانى هم زياد است كه تجارت مىنمايند . از قرار مذكور از تعديات مصون هستند . جمعيت اين شهر را پنجاههزار و شصت و پنجهزار و صد و يكهزار هم گفتهاند ، گُرجى و روسى و كاتوليك و داغستانى و آلمانى و ارمنى و مسلمان هستند . و در تفليس و سرحدّاتش ، دههزار قشون است . هواى تفليس خوب نيست . مستعد امراض وبايى است . در تابستان و پاييز بسيار گرم مىشود و از مختصات شهر تفليس اين است كه در دامنهء كوه جنوبى ، هفت چشمهء آب گرم است كه از آن مجرايى به حمّامات شهر ساختهاند . آب حمّامهاى شهر تماماً از آن چشمهها است ، بدن را نرم مىكند و بوى گوگرد ندارد . لفظ تفليس به زبان گرجى تپليس است ، يعنى مكان آب گرم ؛ و قلهء كوه قاف از شهر پيداست . كوه مرتفعى است ، هميشه مملو از برف است . روسها راه عراده ساختهاند كه حالا با كالسكه به آن طرف كوه مىروند . شهر دُلاد قفقاز آن طرف كوه است . از تفليس تا پطرزبورغ دوهزار و سيصد و هشتاد ذرع است و در هزار ذرعى جنوب شرقى ، درياى سياه واقع است ، پل اول يك چشم دارد و در آنجا رودخانهء كُر دو شعبه شده ، ميان آن جزيره گشته ، دكاكين ساختهاند . پُل دوم شش چشمه
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى ) — صفحة 295
مساهمون: سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
ص٢٩٥