قلعهء قائد جوهر
اين قلعه را قائد جوهر ، زياده از ششصد سال است در زمين مرتفعى ساخته است كه در سمت جنوب شهر است و سلطان صلاحالدين يوسف بن ايوب نيز در سنهء 1243 « 1 » بر استحكام آن افزوده است . حصار و جامع و برجهاى عريض محكم دارد ، چاه آبى هم نزديك درب اول قلعه است كه صد ذرع عمق دارد و بعضى گويند آن قدر حفر كردهاند كه به آب نيل رسانيدهاند . اعتقاد عوام اين است كه چاهى است كه حضرت يوسف عليه السلام را به آن انداختهاند ، ولى اين مطلب صحيح نباشد . و در نزديكى اين قلعه ، جامعى ، محمدعلىپاشا ساخته است كه از سطح تا سقف مرمرهاى مصرى نصب كردهاند و چهار ستون مضلّع مربّع دارد كه گنبد مسجد را بر روى آنها نهادهاند و آن را منقسم به هفت گنبد نمودهاند كه سه گنبد در وسط است و چهار گنبد در طرفين آن . پايههاى ستونهاى مضلع به رنگ طبيعى است . بالاى ستونها را به رنگ پايهها ملون نمودهاند و برابر صحن نيز هشت ستون عرضاً از سنگ نصب كردهاند و مقبرهء محمدعلىپاشا در زاويهء همان جامع نزديك به صحن است . مجسمهء او را در حال قيام بر بالاى قبرش نصب كردهاند و كلاه بزرگى از مِس شبيه به فِس « 2 » ساخته و به رنگ قرمز ملوّن نموده بر سر مجسمه گذاردهاند و روپوش قبر را قلابدوزى بسيار ممتاز كردهاند و به خط ثلث جلى در نهايت امتياز قلابدوزى نمودهاند و چند جلد كلامالله نيز در آن مقبره بود كه بسيار خوب نوشتهاند .
صحن مسجد نيز وسيع است و يازده ستون از سنگ در طول صحن واقع است و نه ستون در عرض و به همه جهت چهل و چهار ستون در اطراف صحن است و سطح صحن را تا بالاى ديوارها سنگ گستردهاند . آنچه سنگ سفيد است از سنگهاى مصرى است و آنچه به رنگ ديگر است از اروُپْ آوردهاند . و در وسط صحن ، آبگيرى است كه سقفى بر روى آن ساختهاند و شادران نامند . اطراف آن باز است و هشت ستون به دور آن نهادهاند و خود آبگير بسته است . شيرهاى متعدد در اطراف آن گذاشتهاند و مرحوم سنگلاخ ، به خط نستعليق
هامش
( 1 ) . كذا در اصل . گويا تاريخ عيسوى است . !
( 2 ) . نوعى كلاه كه در شهرى با همين نام مىساختهاند و تركان عثمانى و مصريان از آن استفاده مىكردهاند .