توضيح آيات
قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحاوِرُهُ أَ كَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ
برادر مؤمن در مقام انكار قول برادر كافر كه گمان ميكرد عالم دنيا پايدار است بر آمده و بوى تذكّر ميدهد و او را يادآورى مينمايد باصل خلقتش كه تو چيزى نبودى و در عالم نامى از تو برده نميشد ، خداى تعالى در اول سوره دهر انسان را متذكر ميگرداند بقوله تعالى
هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً
الخ يعنى در روزگار وقتى بود كه تو چيزى نبودى .
و پس از نيستى تو را از خاك آفريده زيرا كه عنصر غالب انسان خاك است قوله تعالى
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
پس از آن از خاك نطفه متكون گرديده
مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ
نطفه مرد ممزوج بنطفه زن گرديد و با مواد ديگر بقدرت كامله خود بدست مربّى ازل در مدت نه ماه صورت انسان كامل معتدل الاعضاء متوازن القوى خلقت انسان را تمام گردانيده
ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا
و وقتى به دنيا آمدى نيز در تربيت تو كوشيد تا تو را مردى گردانيد مستوى القامة داراى جسم و روح و آنچه لازمه رشد و كمال انسانيت بود به تو عطاء فرمود آيا با اينحال جا دارد كه كسى بمبدء و معاد خود كافر گردد .
از آيه چنين برميآيد كه آن برادر كافر منكر إله عالم نشده بود بلكه منكر معاد شده و شايد مشرك بوده و چنين گمان ميكرده مثل دهريين كه عالم را قديم ميدانند عالم را قديم ميدانسته و معتقد بمعاد نبوده اين بود كه آن برادر مؤمن در مقام اندرز و نصيحت برميآيد و ميگويد :
لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَ لا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً
ضمير غائب ( هو ) يا اشاره بهويّت مطلقه احديت است كه غائب از انظار است يا ضمير شأن است و ( اللَّه ) علم و نام إله عالم است آن هويت احدى كه بنام اللَّه خوانده مىشود پروردگار و مربّى من است و من نه در الوهيت و نه در خلقت