معنى پنجم - حرام است بر هلاك شدگان كه پس از هلاكتشان برنگردند بلكه براى حساب و مجازات زنده گرديده و بر ميگردند . ( ابى مسلم ) و محمد بن مسلم از ابى جعفر ( ع ) چنين روايت مىكند كه فرموده اهل هر قريهاى كه خدا آنها را به عذاب هلاك گردانيد آنها ديگر برنميگردند . ( پايان )
حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ
( حتّى ) براى غايت است يعنى محال است رجوع هلاكشدهگان تا وقتى كه سدّ يأجوج و مأجوج باز گردد و آنان از هر تلّى و بلندى ( ينسلون ) بشتابند و در تمام اطراف بدوند تا همه جاها را فرا گيرند .
از حذيفة بن اليمان چنين نقل شده كه گفته رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود اول نشانه و علامت آخر الزمان خروج دجّال است پس از آن خروج دابة الارض بعد از آن خروج يأجوج و مأجوج آن گاه عيسى ( ع ) از آسمان فرود آيد ، و فرود عيسى ( ع ) وقت ظهور مهدى ( عجل اللَّه تعالى فرجه ) است پس از آن آتشى از قعر عدن پديدار گردد و مردم را بحشر كشاند ، و اينكه يأجوج و مأجوج چگونه موجودى ميباشند علم آن نزد خدا است .
وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا
الخ ( اقترب ) كمال نزديكى را مىرساند و با اينكه در اول همين سوره فرموده
اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ
باز در اينجا كه اواخر سوره است مردم را متنبّه ميگرداند و تذكر ميدهد كه وعده قيامت خيلى نزديك است قوله تعالى
إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَ نَراهُ قَرِيباً
مردم قيامت را دور مىبينند و ما آن را نزديك بينيم .
آرى دور و نزديكى اشياء در نظر ما كوتهبينان است كه آنچه را با ما در زمان حاضر است مىبينيم و آنچه در زمان از نظر ما غائب است معدوم پنداريم لكن آن كسى كه علم او باشياء احاطه دارد گذشته و آينده در احاطه علميه او يكسان است اين است كه تمام ازمنه نسبت بعلم ازلى آن فرد متعال آنى مينمايد و چنين است علم او بمكانها كه تمام امكنه نقطهاى ميماند
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
كرسى