( و هو ) حال است يعنى عمل نيك نمودند در حالى كه ايمانشان بتوحيد ثابت بود زيرا كه بدون ايمان به خدا هيچ عمل نيكى بدرجه قبول نخواهد رسيد ، و لازمه ايمان به خدا ايمان بمعاد و انبياء مىباشد ، و اشاره به همين دارد قوله تعالى در سوره نساء آيه 151
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ
الى قوله تعالى
أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا
كسانى كه بين خدا و رسولان او جدايى مىاندازند آنها محققا كافرند و كافر عملش باطل و بىثمر است و لو آنكه به نظر نيكو نمايد لكن مؤمنى كه عمل نيك نمايد مثل انفاق فى سبيل اللَّه و صله رحم و دستگيرى بضعفاء و غير اينها عمل چنين كسى لايق ستايش و پاداش نيكو خواهد بود و ما عمل وى را مينويسيم و ثبت و ضبط مىنمائيم ، اشاره به اينكه گمان نشود عمل شخص با ايمان فانى و بىاثر گردد هرگز چنين نخواهد بود كرام الكاتبين اعمال نيك مؤمنين را در دفتر اعمالشان ثبت نموده و پاداش نيك آن را خواهند ديد .
وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ
( سخنان مفسرين در توجيه آيه مأخوذ از مجمع البيان )
1 - ( لا ) در ( لا يرجعون ) زائده است و معنى اين مىشود كه حرام است بر اهل قريه هلاك شدگان بعقوبت اينكه به دنيا برگردند . ( جبائى ) 2 - حرام بمعنى واجب است يعنى واجب است بر هلاك شدگان كه به دنيا برنگردند . ( قتاده و عكرمه و كلبى ) 3 - خداى تعالى نوشته و بر خود حتم گردانيده بقضاء حتمى كسى كه هلاك گرديد به دنيا برنگردد ، و مقصود تهديد كفار مكه است به اينكه اگر آنان معذب و هلاك گرديدند به دنيا باز نگردند مثل غير آنها از امّتهايى كه به عذاب هلاك گرديدند . ( عطاء ) معنى چهارم - حرام است بر قريهاى كه آنان را بسبب گناه از هلاك شدگان يافتيم اينكه از آنها عملى قبول نمائيم زيرا كه آنان بتوبه بازگشت نميكنند .