كهرباء گفته شد و استعداد قبول يا كم است مثل نباتات يا زيادتر است مثل حيوانات همان طورى كه نتيجه كهرباء موجبه و سالبه است همانطور حيوان نتيجه ميدهد ذكر و انثى ( ففى كل منها زوجان ) و وقتى نبات و حيوان مستعد گرديدند بقبول فيض از اين نفس كليه هر يك از اعضاء حيوان بمناسبت خود از آن نفس كلى فيض ميگيرد ، و همان طورى كه گفتيم در كهرباء نور و حرارت بحسب استعداد قوابل است ، همانطور در اينجا گوئيم در فيض نفس كليه بر هر ذى حياتى بسته باستعداد آن است اگر اين فيض بر نبات افتد در كثرت اثمار و ميوهجات پديد ميگردد و اگر بر حيوان افتد حس و حركت و ادراك عطاء مىشود و از آن روح در هر حالى عطاء مىشود آنچه را كه مناسب او است ، و چنانچه گوئيم فيض در نبات اين است كه در زمين امتداد و ريشه ميگرداند و برگها و ثمرات آن زياد مىگردد و تمام اينها باعتبار قوابل يعنى استعداد نبات است .
و همين طور در حيوان قلب و نبض و ريه و كبد و خون و دماغ و فكر و چشم و نظر و گوش و زبان و ذائقه و تمام اينها باعتبار قوابل و استعداد است همان طورى كه در كهرباء گفتيم كه آن نور است در حجره ما و آتش است براى طبخ غذاء ما و حركت است براى آلات ما و همين طورى كه حركات مختص به آلات است و نور در حجرهها بآلات و استعداد خاصى است همين اختصاص را دارد گوش براى شنيدن و چشم براى ديدن و معده براى هضم نمودن .
و نتيجه چنين شده كه همين طورى كه كهرباء ظاهر مىگردد قوّة و ضعفا وقتى كه اشيايى بنحو خاص مناسبى با هم تفاعل پيدا نمودند آن وقت اثر آن ظاهر مىگردد ، چنين است حيات شدّتا و ضعفا بحسب قوابل و تفاعل حاصل مىگردد ( پايان ) خلاصه از ظاهر بيانات آن حكيم چنين بر مىآيد كه افاضه روح كلّى كه از عالم ابداع است در اين عالم طبيعت شدّتا و ضعفا باعتبار قوابل است كه آن از تركيب اجزاء و تعادل و توازنى كه بين آنها است پديد گرديده ، هر قدر تركيب
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 116
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص١١٦