تمام اين آيات اشاره به آخر مقام انسان است .
در جلد دوّم اين تفسير در سوره بقره آيه 155 در ذيل قوله تعالى
( وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ )
راجع بمقالات فاسده ماديّين اندازهاى بحث نموديم ، و خلاصه گفتار ركيك آنان چنين است كه روح و نفس مجرّدى در كار نيست و آنها چنان در ماديات فرو رفتهاند كه وجود خدا را كه فطرى هر بشرى است انكار مينمايند ، و در آنجا پس از بحث طولانى گفتيم شكى نيست كه ما علم وجدانى بوجود و معلومات خود داريم و وقتى به خود رجوع نمائيم خود را بهويّت و شخصيّت ميشناسيم بدون اينكه چيزى به خود ضميمه نمائيم و در هيچ حالى نه در خواب و نه در بيدارى از خود غافل نميباشيم و همان خودى و هويت خود را نفس يا روح و روان ميناميم وقتى ثابت شد حقيقت ما غير از بدن ما است تصديق بزندگى پس از مرگ و امر معاد آسان ميگردد و استيجاب منكرين معاد ديگر موضوعى ندارد بلكه امر معاد را ايجاب ميگرداند چون در آنجا راجع بشبهه ماديّين در تجرّد روح كه بازگشت آن بامر معاد است بيانى شد ، اينجا سخن را كوتاه نموديم رجوع به آن جا شود .
أَ فَلَمْ يَرَوْا إِلى ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ
آيه ارشاد به حكم عقل مينمايد كه اين هايى كه منكر معاد و زندگانى پس از مرگند آيا نظر بخلقت عجيب و اين نظم بديع عالم مادّيّات از زمين كه جلو روى آنها است و آسمانها كه پشت آنها و بالاى سر آنها است نميكنند تا آنكه در اين كاخ مجلّل جهانى و نظام موجودات عموم قدرت مدبّر و آفريننده آن را بنگرند و اذعان نمايند كه خلقت جهان و جهانيان كه گل سر سبد آنان وجود آدمى خواهد بود و آسمانها و زمين براى پيدايش و بقاء نوع انسانى مسخّر گرديدهاند بيهوده نخواهد بود .
إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ
چون تمام موجودات مسخّر امر حق تعالى و زير فرمان اويند كسى كه مورد غضب الهى واقع گرديد بامر حق تعالى ممكن است زمين او را فرو گيرد يا پارهاى از آسمان بر سر وى افتد و او را هلاك گرداند .